ریسک‌های ژئوپلیتیک در زنجیره تأمین جهانی منگنز

منگنز یکی از مواد معدنی کلیدی در اقتصاد صنعتی جهان است که نقش آن در دهه‌های اخیر فراتر از یک فلز سنتی برای تولید فولاد رفته و به یکی از عناصر مهم در زنجیره تأمین فناوری‌های نوین تبدیل شده است. حدود ۸۵ تا ۹۰ درصد مصرف جهانی منگنز در صنعت فولاد به‌کار می‌رود؛ به‌طوری‌که برای تولید هر تن فولاد به‌طور متوسط بین ۷ تا ۱۰ کیلوگرم منگنز مصرف می‌شود. با توجه به اینکه تولید جهانی فولاد در سال ۲۰۲۳ حدود ۱.۹ میلیارد تن بوده است، می‌توان برآورد کرد که تقاضای سالانه منگنز در این بخش بیش از ۱۵ میلیون تن بوده است. این وابستگی بالا سبب شده است که هرگونه اختلال در عرضه منگنز مستقیماً بر هزینه تولید فولاد و به‌تبع آن بر بازارهای کالایی و صنعتی اثر بگذارد.

در سال‌های اخیر، علاوه بر مصرف سنتی در فولادسازی، تقاضای جدیدی برای منگنز در صنعت باتری‌های لیتیوم-یون شکل گرفته است. در بسیاری از باتری‌های مورد استفاده در خودروهای الکتریکی، از ترکیبات نیکل–منگنز–کبالت (NMC) استفاده می‌شود. برآوردها نشان می‌دهد هر خودروی برقی بسته به نوع باتری می‌تواند بین ۱۰ تا ۲۰ کیلوگرم منگنز مصرف کند. با توجه به اینکه تولید جهانی خودروهای الکتریکی در سال ۲۰۲۳ از مرز ۱۴ میلیون دستگاه عبور کرده و پیش‌بینی می‌شود این رقم تا سال ۲۰۳۰ به بیش از ۴۰ میلیون دستگاه در سال برسد، تقاضای منگنز در بخش باتری می‌تواند از حدود ۳۰۰ هزار تن در سال ۲۰۲۳ به بیش از ۱.۲ میلیون تن در سال ۲۰۳۵ افزایش یابد.

از منظر عرضه، بازار جهانی منگنز دارای تمرکز جغرافیایی قابل توجهی است. تولید جهانی سنگ معدن منگنز در سال ۲۰۲۴ حدود ۲۰ میلیون تن برآورد می‌شود. در این میان، آفریقای جنوبی با تولید حدود ۷.۲ میلیون تن، معادل ۳۶ درصد از عرضه جهانی را در اختیار دارد. گابن با تولید تقریبی ۴.۶ میلیون تن سهمی حدود ۲۳ درصدی دارد و استرالیا با تولید نزدیک به ۳ میلیون تن حدود ۱۵ درصد از بازار را تأمین می‌کند. به این ترتیب، بیش از ۷۰ درصد عرضه جهانی منگنز تنها در سه کشور متمرکز شده است. چنین تمرکزی موجب افزایش ریسک ژئوپلیتیکی در این بازار می‌شود، زیرا هرگونه اختلال سیاسی، زیرساختی یا اقتصادی در این مناطق می‌تواند تعادل بازار جهانی را بر هم بزند.

یکی از مهم‌ترین ریسک‌های ژئوپلیتیک در این زنجیره، وابستگی صادرات منگنز به زیرساخت‌های حمل‌ونقل آفریقای جنوبی است. در سال ۲۰۲۳ مشکلات شبکه ریلی و بندری این کشور باعث کاهش قابل توجه ظرفیت صادراتی شد و در برخی ماه‌ها صادرات منگنز آفریقای جنوبی تا ۱۵ درصد کاهش یافت. این کاهش عرضه در بازار جهانی باعث شد قیمت برخی محصولات منگنز در بازارهای بین‌المللی در بازه کوتاهی بین ۱۵ تا ۲۰ درصد افزایش پیدا کند.

در بخش فرآوری نیز تمرکز قابل توجهی مشاهده می‌شود. چین بزرگ‌ترین تولیدکننده محصولات فرآوری‌شده منگنز از جمله فرومنگنز و سولفات منگنز است و برآورد می‌شود بیش از ۶۵ درصد ظرفیت فرآوری جهانی در این کشور قرار داشته باشد. این موضوع باعث شده است که بسیاری از کشورهای صنعتی، به‌ویژه در اروپا و شرق آسیا، به واردات محصولات فرآوری‌شده منگنز از چین وابسته باشند. چنین وابستگی‌ای از دید سیاست‌گذاران صنعتی به‌عنوان یک ریسک استراتژیک تلقی می‌شود، زیرا در شرایط تنش‌های تجاری یا محدودیت‌های صادراتی می‌تواند زنجیره تأمین صنایع فولاد و باتری را با چالش مواجه کند.

از منظر چشم‌انداز بازار، بسیاری از تحلیل‌های بین‌المللی نشان می‌دهد که تقاضای جهانی منگنز تا سال ۲۰۳۵ می‌تواند به حدود ۲۸ تا ۳۰ میلیون تن در سال برسد. در مقابل، در صورت عدم توسعه پروژه‌های معدنی جدید، رشد عرضه ممکن است با این سرعت همراه نشود. اگر فرض شود عرضه جهانی تنها به حدود ۲۵ میلیون تن برسد، شکاف بالقوه‌ای در حدود ۳ تا ۵ میلیون تن در بازار شکل خواهد گرفت. چنین شکافی می‌تواند فشار افزایشی بر قیمت‌ها وارد کند و بازار منگنز را به یکی از بازارهای پرنوسان فلزات صنعتی تبدیل کند.

از منظر سرمایه‌گذاری، این شرایط می‌تواند فرصت‌هایی برای شرکت‌های معدنی و فولادی ایجاد کند. افزایش تقاضا برای منگنز به‌ویژه در حوزه باتری‌ها ممکن است باعث افزایش سرمایه‌گذاری در پروژه‌های معدنی در آفریقا، استرالیا و برخی کشورهای آسیایی شود. همچنین توسعه فناوری‌های بازیافت فلزات از باتری‌های مستعمل می‌تواند در بلندمدت بخشی از نیاز بازار را تأمین کند.

در مجموع، زنجیره تأمین جهانی منگنز به دلیل تمرکز جغرافیایی منابع، وابستگی به زیرساخت‌های محدود حمل‌ونقل و تسلط چند کشور در بخش فرآوری، با ریسک‌های ژئوپلیتیک قابل توجهی روبه‌رو است. رشد سریع صنایع مرتبط با گذار انرژی و خودروهای الکتریکی نیز بر اهمیت این فلز افزوده است. در چنین شرایطی، انتظار می‌رود منگنز در سال‌های آینده بیش از گذشته مورد توجه سرمایه‌گذاران و تحلیلگران بازارهای کالایی قرار گیرد و تحولات ژئوپلیتیکی نقش مهمی در تعیین روند قیمت و عرضه آن ایفا کند.

علیرضا خداپرست کارشناس صنایع و معدن