پاسکاری نظارت در بازار طلای آنلاین؛ از سامانه‌ای که نرسید تا پلتفرم‌هایی که سقوط کردند

به گزارش صدای بورس،‌ بازار طلای آنلاین در ایران، در حالی به یکی از مقاصد اصلی سرمایه‌گذاری‌های خرد تبدیل شده که ساختار نظارتی آن همچنان در مرحله وعده و اختلاف باقی مانده است. آخرین اظهارات مسئولان صنفی و هشدارهای امنیتی نشان می‌دهد شکاف میان رشد سریع پلتفرم‌ها و نظارت مؤثر حالا به نقطه‌ای رسیده که حتی تجربه ورشکستگی یک پلتفرم و افشای خالی‌فروشی گسترده نیز نتوانسته معادله مسئولیت را روشن کند.

در مرکز این بحران یک سؤال ساده اما بی‌پاسخ قرار دارد: وقتی مردم طلا می‌خرند، دقیقاً چه نهادی مسئول اطمینان از واقعی بودن آن است؟

نظارتی که هست، اما نیست

طبق روایت های رسمی، قرار بوده است که بازار طلای آنلاین زیر چتر یک سامانه نظارتی بانک مرکزی مدیریت شود؛ سامانه‌ای که باید موجودی واقعی طلا در خزانه‌ها را به‌صورت برخط با میزان فروش پلتفرم‌ها تطبیق دهد و در صورت تخطی، حتی امکان فروش را به‌طور خودکار متوقف کند.

اما در عمل، همان‌طور که رئیس اتحادیه کسب‌وکارهای اینترنتی نیز تأیید کرده، نظارت فعلی هنوز ترکیبی از بررسی‌های دستی پلیس فتا، پلیس امنیت اقتصادی، اتحادیه‌ها و بازدیدهای دوره‌ای است؛ مدلی که خود مسئولان آن را نیم‌بند توصیف می‌کنند. در چنین ساختاری، پلتفرم‌ها می‌توانند تا زمان کشف تخلف، عملاً تعهداتی فراتر از موجودی واقعی ایجاد کنند؛ همان نقطه‌ای که اصطلاح خالی‌فروشی وارد ادبیات این بازار شده است.

خالی‌فروشی؛ خط قرمز عبور کرده

گزارش‌های رسمی و هشدارهای امنیتی نشان می‌دهد یک پلتفرم فروش آنلاین طلا به دلیل خالی‌فروشی گسترده و ایجاد تعهدات بدون پشتوانه واقعی، با حدود ۲۰۰ هزار کاربر با توقف فعالیت مواجه شده است. همزمان، گزارش‌های غیررسمی از حجم‌های بسیار بزرگ‌تر نیز صحبت می‌کنند؛ از جمله ادعاهایی درباره صدها کیلوگرم تعهد بدون پشتوانه.

نکته مهم اما خود تخلف نیست؛ بلکه این است که این تخلف چگونه تا این مقیاس رشد کرده است. اگر در یک بازار مالی سنتی، کسری ذخایر حتی در سطح محدود می‌تواند به سرعت منجر به توقف فعالیت شود، در بازار طلای آنلاین چنین اتفاقی یا دیر شناسایی شده یا اساساً ابزار شناسایی برخط وجود نداشته است.

سامانه‌ای که باید می‌بود، اما هنوز در راه است

محور اصلی وعده‌های نظارتی، سامانه‌ای است که بانک مرکزی باید آن را راه‌اندازی می‌کرد؛ سامانه‌ای برای اتصال سکوها به خزانه‌های رسمی و کنترل لحظه‌ای موجودی. اما طبق اظهارات رسمی، این سامانه هنوز به‌طور کامل عملیاتی نشده است. همین تأخیر، باعث شده نظارت به جای پیشگیرانه بودن، واکنشی شود؛ یعنی ابتدا تخلف رخ می‌دهد، سپس بررسی آغاز می‌شود. در عمل، این یعنی بازار پیش از آنکه کنترل شود، تجربه خطا را پشت سر می‌گذارد؛ و هزینه این تجربه مستقیماً به سرمایه‌های خرد مردم منتقل می‌شود.

مسئله اصلی: چه کسی ناظر است؟

در ظاهر، سه نهاد اصلی در این ساختار نقش دارند:

بانک مرکزی: تأیید خزانه‌ها، طراحی سامانه ناظر و نقش در فرآیند صدور مجوز

اتحادیه کسب‌وکارهای مجازی: صدور و تمدید مجوز پلتفرم‌ها

وزارت اقتصاد و درگاه ملی مجوزها: فرآیند اداری و ثبت درخواست‌ها

اما همین تقسیم کار، به نقطه اصلی بحران تبدیل شده است.

در زمان وقوع تخلف، هیچ نهادی مسئولیت نهایی را نمی‌پذیرد. اتحادیه از نبود زیرساخت نظارتی می‌گوید، بانک مرکزی بر «در حال تکمیل بودن سامانه» تأکید دارد و نهادهای اجرایی دیگر نیز از توقف یا تعلل در صدور تأییدیه‌ها سخن می‌گویند.

نتیجه روشن است: نظارت وجود دارد، اما پاسخگویی نه.

مجوز هست، اما ضمانت نیست

یکی از خطاهای رایج در ذهن کاربران، یکی دانستن مجوز فعالیت با امنیت سرمایه است. در حالی که طبق مقررات موجود، معاملات طلای آنلاین اساساً مشمول ضمانت دولت یا نظام بانکی نیست. این یعنی حتی اگر یک پلتفرم مجوز رسمی داشته باشد، این مجوز به معنای تضمین وجود طلای فیزیکی در پشت هر تراکنش نیست.

اینجا همان نقطه‌ای است که بازار طلای آنلاین از یک بازار مالی کنترل‌شده فاصله می‌گیرد و به یک بازار مبتنی بر اعتماد تبدیل می‌شود؛ اعتمادی که اگر سازوکار راستی‌آزمایی نداشته باشد، به‌راحتی می‌تواند فرو بریزد.

تجربه شکست؛ زنگی که جدی گرفته نشد

ورشکستگی یک پلتفرم و توقف فعالیت آن به دلیل خالی‌فروشی، نخستین نشانه عملی این ضعف ساختاری نبود؛ بلکه نتیجه تأخیری بود که مدت‌ها درباره آن هشدار داده شده بود. بارها گفته شده بود که بدون اتصال برخط به خزانه‌ها و بدون سامانه نظارتی واقعی، پلتفرم‌ها می‌توانند تعهداتی فراتر از ذخایر خود ایجاد کنند. با این حال، تا زمانی که بحران رخ نداد، این هشدارها به اقدام اجرایی منجر نشد. اکنون اما مسئله از سطح هشدار عبور کرده و وارد فاز اعتماد عمومی شده است؛ جایی که هر خطای بعدی، مستقیماً به رفتار سرمایه‌گذاران در کل بازار طلا سرریز می‌شود.

پیامد مستقیم: انتقال ریسک به مردم

در چنین ساختاری، ریسک سیستم به پایین‌ترین سطح یعنی کاربر منتقل می‌شود. فردی که تصور می‌کند در حال خرید طلای واقعی است، در واقع وارد یک ساختار اعتباری می‌شود که پشتوانه آن به‌طور لحظه‌ای قابل راستی‌آزمایی نیست. به همین دلیل است که حتی پلتفرم‌های دارای مجوز نیز می‌توانند در معرض بحران قرار بگیرند؛ چون مجوز، جایگزین کنترل موجودی واقعی نیست.

بازاری که جلوتر از قانون حرکت کرد

بازار طلای آنلاین در ایران، پیش از آنکه ساختار نظارتی آن تکمیل شود، به مرحله بلوغ کاربران و حجم بالای معاملات رسیده است. همین ساختار نامتوازن، اکنون خود را در قالب بحران‌های پیاپی، ورشکستگی‌ها و ابهام‌های نظارتی نشان می‌دهد.

در وضعیت فعلی، سه گزاره هم‌زمان درست است:

پلتفرم‌ها بدون نظارت لحظه‌ای نمی‌توانند به‌طور کامل کنترل شوند.

نهادهای ناظر هنوز مسئولیت واحد و نهایی را نپذیرفته‌اند.

و کاربران در حال معامله روی سیستمی هستند که پشتوانه آن برایشان شفاف نیست.

تا زمانی که سامانه ناظر به‌صورت واقعی و نه صرفاً در سطح وعده عملیاتی نشود، و تا زمانی که یک نهاد مشخص مسئول پاسخگویی نهایی نباشد، بازار طلای آنلاین همچنان در وضعیت رشد سریع با نظارت کند باقی خواهد ماند؛ وضعیتی که تجربه اخیر نشان داده، هزینه خطای آن دیگر تئوریک نیست.