به گزارش صدای بورس، خبر تفاهم اولیه ایران و آمریکا با کاهش انتظارات تورمی، بازار ارز را وارد فاز آرامش کرده است؛ اما تجربه نشان میدهد تداوم ثبات دلار به آزادسازی منابع ارزی و اصلاحات اقتصادی وابسته خواهد بود.
با نزدیک شدن به روزهای پایانی خرداد ۱۴۰۵ خبر تفاهم نامه اولیه میان ایران و آمریکا که با هدف توقف عملیات نظامی و لغو محاصره دریایی تدوین شده است، نگاه فعالان اقتصادی و سرمایه گذاران بار دیگر بر تابلوی صرافیها و نوسانات بازار ارز دوخته شده است. بازار ارز در اقتصاد ایران همواره به عنوان دماسنجی حساس عمل کرده است که سریع ترین و تندترین واکنشها را به تحولات ژئوپلیتیک و اخبار سیاسی نشان میدهد. اکنون این بازار در تقاطعی سرنوشتساز میان "کنترل انتظارات تورمی" ناشی از اخبار صلح و "واقعیتهای ساختاری اقتصاد کلان" قرار گرفته که بررسی دقیق این شرایط نیازمند واکاوی دادههای اقتصادی و نگاهی عمیق به تجربههای مشابه در گذشته است.
ترمز روانی برای انتظارات تورمی
انتشار اخبار مثبت از روند مذاکرات و حرکت ملموس به سمت تنش زدایی به طور سنتی نقش یک ترمز روانی و قدرتمند برای انتظارات تورمی ایفا میکند(همانند اتفاقی که در برجام رخ داد). در روزهای اخیر شنیده شدن اخبار توافق توانسته است رشد نرخ ارز را متوقف کرده و به تثبیت نسبی و همچنین کاهش قیمت دلار در بازار کمک شایانی کند. با این حال تحلیلهای اقتصاد کلان نشان میدهد که به دلیل تورم مزمن، ریشهدار و نهادینه شده در اقتصاد ایران، تنها با تکیه بر سیگنالهای مثبت سیاسی نمیتوان انتظار بهبود ناگهانی و پایدار قیمت دلار را داشت.در واقع تثبیت طولانی مدت و کاهش محسوس نرخ ارز، منوط به یک پیش شرط اساسی و غیرقابل انکار بوده و آن آزادسازی حقیقی منابع ارزی بلوکه شده و تزریق هدفمند آنها به چرخه اقتصاد و تولید کشور است.
جلوگیری از تکرار خطا با تجربه برجام
تجربه برنامه جامع اقدام مشترک (برجام) در سال ۱۳۹۴، حاوی نکات کلیدی و هشدارهای بسیار مهمی برای سیاست گذاران ارزی و فعالان بازار است تا از تکرار خطاهای گذشته جلوگیری شود. در دوران پسا برجام، بازار ارز در ابتدا با یک شوک روانی مثبت و خوش بینی مفرط مواجه شد که به ثبات نسبی قیمتها در کوتاه مدت و میان مدت انجامید و سفته بازی را موقتا متوقف کرد.
با این وجود، به دلیل برطرف نشدن کامل موانع تبادلات بانکی جهانی، پابرجا ماندن تحریمهای چرخه دلاری (U-Turn) و از همه مهمتر بیرون آمدن ناگهانی آمریکا از برجام این ثبات دوام چندانی نیافت.
درس بزرگ و تاریخی تجربه برجام این است که اثر روانی هرگونه توافق بین المللی، تنها زمانی محدود را برای سیاستگذار میخرد تا اصلاحات دردناک اما ضروری اقتصادی را پیادهسازی کند. اگر تفاهم نامه فعلی با دسترسی بی قید و شرط به منابع ارزی و انضباط مالی همراه نشود، اثر کاهشی آن بر بازار ارز صرفا یک مسکن موقت خواهد بود.
برای درک بهتر آینده بازار ارز باید به رفتارهای دورهای و چرخش نقدینگی در اقتصاد ایران توجه کرد، بررسی روند تاریخی بازارها نشان دهنده یک رابطه متناوب و الاکلنگی میان بازار کالا و بازار ارز است. الگوی حرکتی سرمایههای سرگردان نشان میدهد در دورههایی که قیمت کالاها اعم از مصرفی و سرمایهای در اقتصاد جهش مییابد، نرخ ارز معمولا در وضعیتی نسبتا با ثبات استراحت میکند و اصطلاحا از تورم جا میماند. از آن سو به محض اشباع شدن بازار کالا و کاهش کشش تقاضا در آن بخش نقدینگی سرگردان مسیر خود را تغییر داده و به سمت بازار ارز و طلا سرازیر میشود تا ارزش خود را حفظ کند.
بر اساس این الگوی چرخهای، از نظر اقتصادی انتظار میرفت که در فصل تابستان پیش رو فشارهایی برای افزایش تقاضا و رشد نرخ ارز در بازار شکل بگیرد اما دستیابی به توافق اولیه و پمپاژ اخبار مثبت به بازار میتواند شدت این جهش تابستانی را به میزان قابل توجهی خنثی کرده و شیب آن را بسیار ملایم کند. با این حال، نباید فراموش کرد که با توجه به مشکلات ساختاری احتمال بازگشت مجدد فشارهای تورمی وجود دارد و این چرخه تا زمانی که ریشههای تورم خشکانده نشوند پیوسته تکرار خواهد شد.
مسیر آینده دلار
رحمان سعادت، اقتصاددان و استاد دانشگاه، با اشاره به تأثیر اخبار مثبت سیاسی بر بازار ارز معتقد است، در صورت پیشرفت مذاکرات و دستیابی به توافق، احتمال تثبیت نرخ ارز و کاهش شتاب رشد آن وجود دارد، اما کاهش قابل توجه قیمت دلار بدون آزادسازی منابع بلوکهشده چندان محتمل نیست. وی همچنین با تشریح رابطه بازار کالا و ارز، از احتمال افزایش نرخ ارز در تابستان خبر داد. به اعتقاد وی براساس برآوردها قیمت واقعی دلار بیش از میزان فعلی است. همچنین، مجموعه عوامل اقتصادی و غیراقتصادی در ادامه سال جاری میتواند بر این موضوع اثرگذار بوده و تعیین کننده قیمت این ارز در بازار باشد.
* اخبار مثبت سیاسی و پیشرفت مذاکرات چه اثری بر بازار ارز خواهد داشت؟
در صورت پیشرفت مذاکرات و دستیابی به توافق، احتمال تثبیت نرخ ارز و کاهش شتاب رشد آن وجود دارد، اما کاهش قابل توجه قیمت دلار بدون آزادسازی منابع بلوکهشده چندان محتمل نیست.
* انتشار اخبار مثبت از روند مذاکرات تا چه اندازه میتواند انتظارات تورمی و نرخ ارز را تحت تأثیر قرار دهد؟
انتشار اخبار مثبت از روند مذاکرات میتواند انتظارات تورمی را تا حدی کنترل کند و مانع جهشهای سریع نرخ ارز شود. با این حال، به دلیل تورم بالای اقتصاد ایران، حتی در صورت تحقق توافق نیز انتظار افت محسوس قیمت ارز وجود ندارد؛ مگر آنکه منابع ارزی بلوکهشده کشور آزاد و وارد چرخه اقتصادی شود.
* برخی معتقدند بازار کالا و ارز بر یکدیگر اثرگذار هستند. ارزیابی شما در این باره چیست؟
بررسیها نشان میدهد بازار کالا و بازار ارز بهصورت متناوب بر یکدیگر اثر میگذارند. معمولاً در دورهای که قیمت کالاها افزایش مییابد، نرخ ارز در وضعیت نسبتاً باثبات قرار میگیرد و پس از اشباع بازار کالا، بخشی از نقدینگی به سمت بازار ارز حرکت میکند. به همین دلیل انتظار میرود در فصل تابستان شاهد افزایش نرخ ارز باشیم؛ هرچند در صورت دستیابی به توافق، شدت این رشد کمتر خواهد بود.
*چشمانداز بازارها در فصل پاییز را چگونه ارزیابی میکنید؟
در پاییز نیز احتمال بازگشت فشار تورمی به بازار کالاها وجود دارد و این چرخه میتواند مجدداً تکرار شود. از این رو، روند کلی اقتصاد همچنان تحت تأثیر تورم و انتظارات تورمی قرار دارد.
*با درنظر گرفتن مجموعه عوامل موثر، ارزش واقعی نرخ ارز از منظر شاخصهای اقتصادی در چه سطحی قرار دارد؟
اگر صرفاً بر مبنای تورم و نظریه برابری قدرت خرید (PPP) محاسبه کنیم و متغیرهای سیاسی و بینالمللی را کنار بگذاریم، قیمت واقعی ارز بیش از میزان فعلی برآورد میشود.
*در چه شرایطی امکان کاهش نرخ ارز و فاصله گرفتن آن وجود خواهد داشت؟
اگر تنشزدایی عملی و واقعی در عرصه بینالملل رخ دهد، قیمت ارز در مسیر کاهشی قرار خواهد گرفت.
*چه عواملی در ماههای اخیر موجب حرکت نرخ ارز به سمت ارزش واقعی آن شده است؟
افزایش قیمت بسیاری از کالاها در ماههای اخیر موجب شده نرخ ارز نیز به سمت ارزش واقعی خود حرکت کند. با این حال، در صورت تنشزدایی در روابط بینالمللی، اجرای عملی توافقات و آزادسازی منابع ارزی کشور، امکان کاهش نرخ ارز و بازگشت آن به سطوح پایینتر نیز وجود خواهد داشت.
-
محمدعلی ایروانیان - خبرنگار
- شماره ۶۳۳ هفته نامه اطلاعات بورس
نظر شما