چهار ستون شفافیت اطلاعاتی در شرکت‌های بورسی

شفافیت اطلاعاتی یکی از ارکان اساسی کارایی بازار سرمایه و اعتماد عمومی به آن است. بررسی نظام‌مند ابعاد شفافیت در شرکت‌های بورسی نشان می‌دهد که این مفهوم بر چهار ستون اصلی استوار است: افشای اطلاعات، سیستم‌های مالی و کنترل داخلی، حاکمیت شرکتی، و نظارت بیرونی. ضعف در هر یک از این ارکان می‌تواند منجر به انحراف جدی در تصمیم‌گیری سرمایه‌گذاران و کاهش کارایی بازار شود.
۱. افشای اطلاعات و الزامات قانونی آن
افشای اطلاعات، نخستین و پایه‌ای‌ترین رکن شفافیت به شمار می‌رود. هرچند الزامات قانونی افشا در مقررات بازار سرمایه وجود دارد، در عمل کیفیت افشا از منظر «محتوا»، «زمان‌بندی» و «دسترسی برابر» جای تأمل دارد. رعایت صرفِ الزامات شکلی و قانونی، بدون ارائه اطلاعات معنادار و کافی برای تحلیل واقع‌بینانه، موجب می‌شود سرمایه‌گذاران نتوانند ارزیابی درستی از وضعیت مالی و عملکرد شرکت داشته باشند. از سوی دیگر، تأخیر در ارائه گزارش‌ها یا انتشار گزینشی اطلاعات، به کاهش اعتماد عمومی و تضعیف کارکرد بازار منجر می‌شود.
۲. سیستم‌های مالی و کنترل داخلی
شفافیت مالی مستلزم وجود سیستم‌های مالی کارآمد، کنترل‌های داخلی مناسب و ساختار پاسخ‌گویی دقیق است. شرکت‌هایی که از زیرساخت‌های حسابداری و کنترلی ضعیف برخوردارند، حتی در صورت تمایل به افشای واقعی اطلاعات، قادر به تولید داده‌های صحیح و قابل اتکا نخواهند بود. کنترل داخلی نه تنها نقش پیشگیرانه در بروز خطا و تقلب دارد، بلکه اولین خط دفاعی در حفظ سلامت مالی شرکت محسوب می‌شود. بدون وجود سیستم‌های کنترل داخلی مؤثر، گزارشگری مالی نمی‌تواند پشتوانه واقعی اعتماد بازار باشد.
۳. حاکمیت شرکتی و نقش ذی‌نفعان
حاکمیت شرکتی، رکن سوم شفافیت است و بر روابط میان سهامداران، مدیران، و سایر ذی‌نفعان متمرکز است. این سازوکار، تضمین‌کننده توازن قدرت و جلوگیری از تصمیم‌گیری‌های فرصت‌طلبانه است. شفافیت واقعی زمانی محقق می‌شود که اعضای هیأت‌مدیره استقلال نسبی داشته و منافع سهامداران خرد نیز در تصمیمات کلان لحاظ شود. تدوین و اجرای آیین‌نامه‌های مشخص در حوزه تضاد منافع، استقلال حسابرسی داخلی، و گزارش‌دهی منظم کمیته‌های حسابرسی از مواردی است که می‌تواند سطح شفافیت سازمانی را به‌صورت پایدار ارتقا دهد.
۴. نظارت برون‌سازمانی و نقش نهادهای حرفه‌ای
افزایش شفافیت تنها از درون شرکت حاصل نمی‌شود. نقش نهادهای بیرونی مانند سازمان بورس، حسابرسان مستقل و تحلیل‌گران مالی در ایجاد فضای نظارتی پویا و سالم بسیار مهم است. در میان این اجزا، حسابرسان رسمی و معتمد جایگاه ویژه‌ای دارند؛ زیرا کیفیت حسابرسی، ضامن اعتبار گزارش‌های مالی محسوب می‌شود. اعمال نظارت هوشمندانه توسط سازمان بورس و انتشار تحلیل‌های بی‌طرفانه از سوی متخصصان بازار سرمایه نیز به ارتقای سلامت جریان اطلاعات
کمک می‌کند.
فرهنگ سازمانی مبتنی بر صداقت و پاسخ‌گویی نیز در این فرآیند نقش مکمل دارد. هرچند قوانین و نهادهای ناظر لازمه شفافیت هستند، اما بدون نهادینه شدن فرهنگ صداقت در سطح مدیران و کارکنان، الزامات رسمی به‌تنهایی نمی‌تواند موجب پایایی شفافیت شود.

پیامدهای کاهش شفافیت بر بازار سرمایه
کاهش کیفیت اطلاعات و ضعف شفافیت آثار عمیقی بر رفتار بازار و سرمایه‌گذاران دارد. افزایش فاصله قیمت سهام از ارزش ذاتی، واکنش‌های هیجانی به اخبار کوچک، حساسیت افراطی به شایعات و گسترش رفتارهای توده‌وار، از مهم‌ترین نشانه‌های ناکارآمدی بازار در شرایط کم‌شفافیت است.
این وضعیت از طریق افزایش «ریسک پریمیوم» سبب بالا رفتن نرخ تنزیل جریان‌های نقدی آتی و در نتیجه کاهش ارزش‌گذاری شرکت‌ها می‌شود. به‌طور خلاصه، شرکت‌هایی با شفافیت اطلاعاتی ضعیف معمولاً دارای نسبت P/E پایین‌تر و هزینه تأمین مالی بالاتر هستند.
در چنین بازاری، سرمایه‌گذاران حرفه‌ای به تدریج از فعالیت گسترده خود می‌کاهند و کاهش عمق و کارایی بازار پدید می‌آید؛ فرآیندی که در بلندمدت به فرسایش اعتماد و افت پویایی بازار سرمایه منجر می‌شود.

• احسان مرادی - کارشناس بازار سرمایه

• شماره ۶۲۱ هفته نامه اطلاعات بورس