وقتی بازارها شبیه طرح‌های پانزی می‌شوند

به گزارش صدای بورس، کتاب سرخوشی غیرعقلایی ترجمه کتاب irrational exuberance نوشته رابرت شیلر و ترجمه فرهنگ حسینی است که توسط نشر چالش با ترجمه دقیق و روان و جذاب به چاپ رسیده است. رابرت شیلر، اقتصاددان نوبلیست، پرده از روانشناسی سرمایه‌گذاران برمی‌دارد؛ جایی که هیجان، طمع و توهم ثروت، عقل را کنار می‌زند و حباب‌ها شکل می‌گیرند. این کتاب، نقشه‌ای است برای شناخت لحظه‌ای که بازارها از منطق خارج می‌شوند. در اینجا به خلاصه فصل پنجم این کتاب می پردازیم.

اگر از خود پرسیده‌اید چرا گاهی همه از بورس یا مسکن حرف می‌زنند، قیمت‌ها مثل موشک بالا می‌روند و چند ماه بعد ناگهان همه چیز سقوط می‌کند، رابرت شیلر در این فصل برایتان پاسخ دارد: ماجرا به یک حلقه‌ی بازخورد روانی شباهت دارد که شبیه طرح پانزی عمل می‌کند اما با سازوکار طبیعی و قانونی.

وقتی اعتمادجای تحلیل را می‌گیرد

شیلر توضیح می‌دهد که در بازارها، اعتماد سرمایه‌گذاران بیشتر از تحلیل بنیادی، قیمت‌ها را شکل می‌دهد. وقتی مردم می‌بینند قیمت سهام یا ملک در حال بالا رفتن است، به این نتیجه می‌رسند که سرمایه‌گذاری در آن‌ها "حتماً" سودآور است. این باور، افراد بیشتری را به بازار می‌کشاند و قیمت‌ها بیشتر بالا می‌رود و این چرخه ادامه پیدا می‌کند.
حتی شواهد آماری هم همین را می‌گویند: در سال ۲۰۰۰، نزدیک به ۹۷ درصد سرمایه‌گذاران آمریکایی اعتقاد داشتند سهام بهترین گزینه بلندمدت است؛ اما با شروع سقوط بازار، این عدد در کمتر از یک دهه به ۷۲ درصد رسید.

مسکن هم از این قاعده مستثنا نیست

این الگوی روانی فقط به بورس محدود نیست. شیلر و همکارش کارل کیس، همین سوال‌ها را از خریداران مسکن در شهرهای مختلف آمریکا پرسیدند. نتایج نشان داد که مردم هم‌زمان با رشد قیمت مسکن، اعتقاد عمیقی پیدا می‌کنند که مسکن همیشه سود می‌دهد حتی اگر هیچ سند واقعی برای این باور وجود نداشته باشد.

حلقه‌های بازخورد روانی

شیلر این فرایند را یک حلقه بازخورد می‌نامد. به این معنا که افزایش قیمت‌ها، اعتماد را تقویت می‌کند و اعتماد باعث افزایش تقاضا و در نهایت افزایش بیشتر قیمت می‌شود.
مثالش جالب است: تصور کنید میکروفن را نزدیک بلندگو بگیرید و یک‌بار کف بزنید. صدای بازخورد ایجاد می‌شود و ادامه پیدا می‌کند، حتی اگر دیگر هیچ صدا یا سیگنال جدیدی وارد نشود. بازارها هم گاهی دقیقاً همین‌طور عمل می‌کنند.

ترس از پشیمانی و عقب‌افتادن

در این فصل کتاب سرخوشی غیرعقلایی، شیلر روی یک حس قدرتمند انسانی انگشت می‌گذارد: ترس از جا ماندن. افراد اگر بازار رشد کند و آن‌ها بیرون باشند، احساس شکست و عقب‌ماندگی دارند. این حس دردناک باعث می‌شود حتی افراد محتاط هم وارد بازار شوند و همین عامل، بازخورد صعودی را تقویت می‌کند.
در نقطه مقابل، اگر در بازار باشند و قیمت‌ها افت کنند، حس بازنده بودن دارند. اما اغلب، ریسک ورود را ترجیح می‌دهند به دردِ عقب ماندن از سود دیگران!

رسانه‌ها، داستان‌ها و اسطوره‌های سرمایه‌گذاری

شیلر در کتاب سرخوشی غیرعقلایی با ظرافت نشان می‌دهد که داستان‌های موفقیت واقعی یا خیالی در رسانه‌ها و کتاب‌های پرفروش، نقش مهمی در تقویت حباب‌ها دارند. از میلیونر شدن در ۷ سالگرفته تا مقاله‌هایی مثل چگونه واقعاً پولدار شویم؟ که بدون اشاره به ریسک یا واقعیت‌های اقتصادی، مردم را تشویق به ورود به بازار می‌کنند.

حتی تبلیغات تلویزیونی و توصیه‌های انگیزشی بدون اشاره به احتمال سقوط عاملی برای شکل‌گیری اطمینان کاذب هستند.

شواهد آماری: امید، بدون تحلیل

یکی از جذاب‌ترین بخش‌های فصل پنجم، بررسی نظرسنجی‌های مستقیم از سرمایه‌گذاران است. به‌طور میانگین، مردم انتظار رشد سالیانه ۱۰ درصد تا ۱۵ درصد از بازار سهام را داشتند، بدون آن‌که دلایل منطقی یا تحلیل فاندامنتالی برای این عدد داشته باشند.
این یعنی امید و روایت جای تحلیل و واقعیت را گرفته است.

طرح‌های پانزی: نمونه‌ای از بازخورد واقعی

در پایان فصل پنجم کتاب سرخوشی غیرعقلایی، شیلر و ترجمه فرهنگ حسینی، برای شبیه‌سازی دقیق این بازخورد، سراغ مثال معروف طرح‌های پانزی می‌رود. همان‌هایی که پول سرمایه‌گذاران جدید را به سرمایه‌گذاران قدیمی می‌دهند و تا زمانی که ورود پول ادامه دارد، سودها واقعی به‌نظر می‌رسند. اما به‌محض اینکه ورود متوقف شود، همه چیز فرو می‌پاشد.
او استدلال می‌کند که بازارهای حباب‌زده هم می‌توانند رفتاری مشابه با یک پانزی طبیعی داشته باشند با این تفاوت که کسی قصد کلاه‌برداری ندارد، بلکه روان جمعی این چرخه را پیش می‌برد.

بازخورد منفی و حباب‌های منفی
در کنار حباب‌های صعودی، شیلر به پدیده‌ی حباب منفی هم اشاره می‌کند. یعنی وقتی ترس باعث فروش بیشتر می‌شود، قیمت افت می‌کند، ترس تشدید می‌شود و باز هم فروش بیشتر. این چرخه هم دقیقاً شبیه بازخورد مثبت، اما در جهت معکوس عمل می‌کند.
ادامه‌ی راه...
در فصل پنجم، شیلر با تکیه بر شواهد آماری، روان‌شناسی رفتاری، رسانه‌ها و حتی طرح‌های پانزی، مکانیزم اصلی شکل‌گیری حباب‌ها را روشن می‌کند. او نشان می‌دهد که بازارهای مالی اغلب با انگیزه‌های غیرمنطقی و احساسات پیش می‌روند، نه تحلیل دقیق اقتصادی.
در فصل‌های بعدی، او به سراغ موضوعاتی چون:
اثر رسانه‌ها بر بازار،
اثر اعتماد اجتماعی و روایت‌های جمعی،
و در نهایت ارائه راه‌هایی برای پیشگیری از سرخوشی غیرعقلائی و تصمیم‌گیری منطقی‌تر می‌رود.
اگر می‌خواهید بدانید چه زمانی در دام هیجان بازار هستید، یا چطور می‌توان موج‌سواری عاقلانه‌تری در بازار کرد، مطالعه‌ی این کتاب برایتان ضروری است. ترجمه‌ی روان فرهنگ حسینی در نشر چالش، این کتاب را به یکی از بهترین منابع آموزشی و تحلیلی برای فعالان بازار ایران تبدیل کرده است.