کارگردان «استخوان‌سوز» مقابل دوربین خودش/ معلمی در محاصره گذشته و سکوت

به گزارش صدای بورس، حضور کارگردان در نقش اصلی اثری که خود نویسندگی و کارگردانی آن را بر عهده داشته، همیشه با یک پرسش اساسی همراه است: آیا فیلم‌ساز می‌تواند هم‌زمان از بیرون به شخصیت نگاه کند و درون آن زندگی کند؟ این دو موقعیت، الزاماً با یکدیگر سازگار نیستند.

کارگردان باید بر تمام اجزای صحنه، میزانسن، ریتم و بازی دیگران مسلط باشد، در حالی که بازیگر نیاز دارد خود را به موقعیت بسپارد و از محاسبات بیرونی فاصله بگیرد. مجید اسماعیلی در سریال «استخوان‌سوز» که از فیلم نت پخش می شود این مسئولیت دوگانه را پذیرفته است و در کنار نوشتن و کارگردانی، نقش صابر را نیز بازی می‌کند؛ شخصیتی که به‌تدریج در مرکز یکی از پرتنش‌ترین خطوط داستانی مجموعه قرار می‌گیرد.

صابر در ظاهر مردی آرام، کم‌حرف و متعارف است؛ معلمی در دوره ابتدایی که در ارتباط با دانش‌آموزان، تصویری از نظم و مسئولیت‌پذیری ارائه می‌دهد. اما این ظاهر آرام، تمام حقیقت شخصیت او نیست. گذشته‌ای که هنوز از آن رها نشده، خطاهایی که مرتکب شده و کینه‌ای که خانواده همسرش، به‌ویژه برادر او، در دل دارند، صابر را به شخصیتی دووجهی تبدیل می‌کند. او نه قهرمانی بی‌عیب است و نه قربانی مطلق شرایط. اتفاقاً جذابیت نقش در همین فاصله میان تصویری است که صابر از خود ارائه می‌دهد و واقعیتی که دیگران از او به یاد دارند.

این تضاد در کنار بحران زندگی مشترک او معنای پیچیده‌تری پیدا می‌کند. صابر و لیلا پس از سال‌ها زندگی، به دلیل بچه‌دار نشدن با اختلافی جدی روبه‌رو شده‌اند. مسئله فقط ناتوانی در تجربه پدر و مادر شدن نیست؛ این ناکامی به‌تدریج به شکافی عاطفی تبدیل شده که رابطه زوج را سرد کرده است. لیلا در موقعیتی قرار دارد که دیگر نمی‌تواند یا نمی‌خواهد به شکل گذشته به زندگی ادامه دهد و تصمیم به جدایی، صابر را با احتمال فروپاشی آخرین پناهگاه عاطفی‌اش روبه‌رو می‌کند. به این ترتیب، او هم‌زمان در چند جبهه در حال از دست دادن موقعیت خود است: در خانواده همسرش اعتبار گذشته را ندارد، در زندگی مشترک با فاصله‌ای عمیق مواجه شده و در برابر گذشته نیز امکان فراموشی یا انکار کامل را پیدا نمی‌کند.

مجید اسماعیلی برای اجرای چنین نقشی بیش از هر چیز به کنترل و خویشتن‌داری نیاز دارد. صابر شخصیتی نیست که بتوان پیچیدگی‌هایش را صرفاً با فریاد، خشم یا واکنش‌های بیرونی نشان داد. بخش مهمی از وضعیت روانی او در سکوت، مکث و نحوه مواجهه‌اش با دیگران شکل می‌گیرد. اینجاست که بازی اسماعیلی در لحظاتی که شخصیت دیالوگ چندانی ندارد، اهمیت پیدا می‌کند. در یکی از نقدهای منتشرشده درباره سه قسمت نخست، به همین ویژگی اشاره شده و بازی او در سکوت و نمایش لایه‌های پنهان صابر، از نقاط قوت اجرایش دانسته شده است.

البته بازی در سکوت زمانی مؤثر است که پشت آن جهان درونی روشنی وجود داشته باشد. صرف کم‌حرف بودن یک شخصیت، به معنای عمیق بودن او نیست. بازیگر باید بتواند از طریق نگاه، تغییرات جزئی چهره، وضعیت بدن و حتی نحوه ایستادن در یک موقعیت، کشمکش درونی شخصیت را منتقل کند. صابر به‌خصوص از این جهت نقش دشواری است که گذشته‌اش هنوز به‌طور کامل برای مخاطب روشن نشده و بخشی از قضاوت درباره او به اطلاعاتی وابسته است که در ادامه روایت آشکار خواهد شد. بنابراین اسماعیلی باید هم‌زمان دو کار انجام دهد: صابر را برای تماشاگر قابل‌فهم کند و در عین حال، همه رازهای او را پیش از موعد فاش نکند.

نکته قابل تأمل دیگر، نسبت میان شغل صابر و گذشته اوست. انتخاب یک معلم ابتدایی به‌عنوان شخصیت محوری، انتخابی صرفاً شغلی یا تزئینی نیست. معلم در ذهن جمعی، با آموزش، تربیت و انتقال ارزش‌هایی چون صداقت و مسئولیت‌پذیری پیوند دارد. اما وقتی همین فرد در زندگی شخصی خود با خطاهایی روبه‌روست که هنوز پیامدهایشان ادامه دارد، تضادی اخلاقی شکل می‌گیرد. آیا کسی که در برابر دانش‌آموزان از درستکاری سخن می‌گوید، می‌تواند از مواجهه با اشتباهات خودش فرار کند؟ آیا گذشته انسان، حتی پس از گذشت زمان، همچنان حق دارد درباره جایگاه امروز او داوری کند؟ این پرسش‌ها می‌توانند صابر را از یک شخصیت معمولی در یک ملودرام خانوادگی فراتر ببرند.

با این حال، بازی اسماعیلی را نمی‌توان جدا از کیفیت شخصیت‌پردازی و ساختار فیلمنامه ارزیابی کرد. برخی نقدهای منتشرشده درباره قسمت‌های ابتدایی، تعدد اتفاقات و پراکندگی خطوط داستانی را از ضعف‌های سریال دانسته‌اند و معتقدند شخصیت‌ها هنوز فرصت کافی برای تثبیت و باورپذیر شدن پیدا نکرده‌اند. در این ارزیابی، مسئله اصلی نه نبود بازیگر شناخته‌شده، بلکه کمبود لحظاتی است که بازی‌ها بتوانند به تجربه‌ای ماندگار تبدیل شوند. این نقد را باید جدی گرفت؛ چرا که حتی اجرای درست یک بازیگر نیز نمی‌تواند تمام کمبودهای ناشی از شخصیت‌پردازی ناقص را جبران کند.

از سوی دیگر، اینکه اسماعیلی نویسنده و کارگردان اثر است، یک امتیاز بالقوه و در عین حال مسئولیتی مضاعف برای او محسوب می‌شود. او به‌عنوان نویسنده، بهتر از هر بازیگر دیگری از گذشته، انگیزه‌ها و مسیر تحول صابر آگاه است؛ اما این آگاهی زمانی به امتیاز تبدیل می‌شود که در اجرای نقش به توضیح دادن شخصیت منجر نشود. بازیگر نباید دانسته‌های خود درباره کاراکتر را به شکل مستقیم به تماشاگر منتقل کند. باید اجازه دهد مخاطب به‌تدریج از رفتارها و واکنش‌ها به لایه‌های پنهان او برسد. این همان مرزی است که میان بازی مبتنی بر شناخت و بازی مبتنی بر توضیح قرار دارد.

«استخوان‌سوز» هنوز در سه قسمت نخست، تمام ظرفیت‌های صابر را آشکار نکرده است. حتی می‌توان گفت مهم‌ترین بخش این شخصیت در ادامه داستان و در مواجهه با پیامدهای گذشته‌اش شکل خواهد گرفت. صابر باید در موقعیتی قرار بگیرد که نتواند با سکوت، فاصله گرفتن یا پنهان شدن پشت نقش اجتماعی خود از پاسخ‌گویی فرار کند. آن زمان است که می‌توان دریافت مجید اسماعیلی تا چه اندازه توانسته میان نقش کارگردان و بازیگر تعادل برقرار کند.

در مجموع، انتخاب صابر برای بازی توسط خود اسماعیلی انتخابی جسورانه است؛ زیرا او به‌جای قرار دادن خود در نقش شخصیتی یک‌بعدی و قهرمانانه، مردی را برگزیده که گذشته‌ای مسئله‌دار دارد و در زندگی امروز نیز با شکست و تنهایی دست‌وپنجه نرم می‌کند. نقطه قوت اجرای او، دست‌کم در قسمت‌های پخش‌شده، تلاش برای نمایش درون‌گرایی و آشفتگی پنهان این مرد است. اما قضاوت نهایی درباره این بازی به ادامه مسیر شخصیت وابسته خواهد بود. اگر صابر بتواند از قالب یک مرد گرفتار در مجموعه‌ای از بحران‌ها بیرون بیاید و به شخصیتی با تناقض‌های اخلاقی و عاطفی قابل لمس تبدیل شود، «استخوان‌سوز» فرصت آن را دارد که یکی از تجربه‌های قابل اعتنا در کارنامه اسماعیلی باشد. فعلاً باید منتظر ماند و دید مردی که در کلاس درس از مسئولیت حرف می‌زند، در برابر درس دشوار زندگی خودش چه واکنشی نشان خواهد داد.