صدای بورس- چرا ایران در دوره پساجنگ به یک اتاق فرماندهی یکپارچه برای مدیریت نفت و گاز نیاز دارد؟ به این دلیل که در شرایط پس از جنگ، بازسازی زیرساخت‌های نفت و گاز تنها بخشی از ماموریت پیش‌روی وزارت نفت است، آنچه می‌تواند سرعت بازگشت اقتصاد کشور به شرایط پایدار را تعیین کند، شکل‌گیری یک نظام مدیریتی یکپارچه برای هماهنگی تولید، پالایش، صادرات، مصرف، تامین مالی و بازگشت درآمدهای ارزی است. دلیل آن هم کاملا مشخص است؛ اقتصاد ایران روی دوش نفت است. هیچ کالایی در ایران نیست که بار اصلی اقتصاد کشور را به دوش بکشد.
نفت و گاز در اقتصاد ایران صرفاً دو کالای راهبردی نیستند؛ بلکه حلقه اتصال بخش مهمی از تولید صنعتی، تجارت خارجی، درآمدهای دولت، تامین انرژی و ثبات اقتصادی کشور محسوب می‌شوند. از همین رو، هرگونه اختلال در زنجیره تولید تا فروش و بازگشت درآمدهای آن، می‌تواند آثار خود را به سرعت در سایر بخش‌های اقتصاد نشان دهد.
در چنین شرایطی، انتظار می‌رود در دوره پساجنگ وزارت نفت از جایگاه یک دستگاه اجرایی متولی تولید و فروش نفت و گاز، به یکی از مراکز اصلی هماهنگی و فرماندهی اقتصادی کشور در حوزه انرژی ارتقا پیدا کند.
ضرورت تشکیل اتاق فرماندهی اقتصاد انرژی
یکی از پیشنهادهای مهم برای مدیریت دوره پساجنگ، تشکیل یک «اتاق فرماندهی اقتصاد انرژی» با مسئولیت مستقیم وزیر نفت است؛ مرکزی که بتواند اطلاعات و تصمیمات پراکنده در بخش‌های مختلف صنعت نفت و گاز را در یک ساختار واحد گردآوری و به برنامه عملیاتی تبدیل کند.
این اتاق باید به‌صورت مستمر وضعیت تولید نفت و گاز، ظرفیت پالایش، میزان صادرات، مصرف داخلی، موجودی مخازن، وضعیت خطوط انتقال، بدهی‌ها، تعهدات مالی، مطالبات صادراتی و درآمدهای ارزی را رصد کند.
در واقع، وزیر نفت برای تصمیم‌گیری درباره اولویت‌های بازسازی و تخصیص منابع، باید به یک تصویر دقیق و به‌روز از وضعیت کل زنجیره انرژی دسترسی داشته باشد؛ تصویری که مشخص کند کدام تاسیسات باید زودتر به مدار بازگردند، کدام گلوگاه‌ها مانع افزایش صادرات هستند، کدام بخش‌ها با کمبود خوراک یا انرژی مواجه‌اند و کدام پروژه‌ها بیشترین بازده اقتصادی را در کوتاه‌ترین زمان ایجاد می‌کنند.
چنین ساختاری می‌تواند از تصمیم‌گیری‌های جزیره‌ای جلوگیری کند و میان شرکت ملی نفت، شرکت ملی گاز، شرکت ملی پالایش و پخش فرآورده‌های نفتی، شرکت ملی صنایع پتروشیمی و سایر دستگاه‌های مرتبط هماهنگی عملیاتی ایجاد کند.
تجربه کشورهای دیگر هم نشان می‌دهد که هماهنگی در شرایط بحران یک ضرورت است و در شرایط جنگ، بحران انرژی یا بازسازی زیرساخت‌های حیاتی، ایجاد ساختارهای هماهنگ‌کننده و اتاق‌های مدیریت بحران، نقش مهمی در سرعت تصمیم‌گیری و تخصیص منابع داشت.
اوکراین پس از تجربه بحران‌های زیرساختی و اختلال در تامین انرژی، در سال ۲۰۲۰ با تصمیم دولت، ستاد ضدبحران انرژی تشکیل داد. این ساختار پس از آغاز تهاجم گسترده روسیه در سال ۲۰۲۲، نقش هماهنگ‌کننده در مواجهه با اختلالات زیرساخت‌های انرژی را برعهده گرفت.
عراق نیز پس از جنگ با مشکلات گسترده‌ای در بازسازی زیرساخت‌های نفت و برق مواجه شد و ساختاری با عنوان «سلول هم‌افزایی انرژی» (Energy Fusion Cell) برای هماهنگی تلاش‌ها میان بخش‌های نفت و برق در آن کشور شکل گرفت. تجربه عراق برای ایران اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا ناترازی گاز، تامین سوخت نیروگاه‌ها، تولید برق و استمرار فعالیت صنایع، به‌شدت به عملکرد هماهنگ زنجیره نفت و گاز وابسته است.
با توجه به این تجربیات، می‌توان چهار اقدام مشخص را برای مدیریت دوره پساجنگ پیشنهاد کرد:
۱. ایجاد اتاق وضعیت یکپارچه اقتصاد انرژی
این اتاق باید با مسئولیت مستقیم وزیر نفت و مشارکت مدیران ارشد شرکت‌های اصلی صنعت نفت تشکیل شود و اطلاعات مربوط به تولید، پالایش، صادرات، مصرف، موجودی مخازن، وضعیت تعمیرات، مطالبات و درآمدهای ارزی را به‌صورت روزانه دریافت و تحلیل کند.
در این ساختار، اطلاعات شرکت‌های تابعه باید به یک داشبورد مدیریتی مشترک تبدیل شود تا تصمیم‌گیری درباره منابع و اولویت‌ها بر اساس داده‌های واقعی صورت گیرد.
۲. تعیین مسئول و پاسخگو برای هر پروژه اضطراری
تمام پروژه‌های حیاتی بازسازی و احیای ظرفیت باید دارای مسئول مشخص، زمان‌بندی اجرایی، منابع مالی تعیین‌شده و شاخص ارزیابی عملکرد باشند.
برای هر پروژه باید روشن باشد که چه میزان ظرفیت تولید یا درآمد اقتصادی را بازمی‌گرداند، چه زمانی به بهره‌برداری می‌رسد و چه موانعی بر سر راه اجرای آن وجود دارد.
۳. تدوین نقشه راه یکپارچه نفت، گاز و برق
وزارت نفت و نیرو، برنامه مشترکی برای مدیریت منابع و مصارف انرژی تدوین کنند، در این برنامه، تامین گاز نیروگاه‌ها، خوراک پتروشیمی‌ها، سوخت صنایع، نیاز مصرف خانگی و ظرفیت صادرات باید در یک تراز جامع مورد بررسی قرار گیرد.
هدف آن است که تصمیم‌گیری در یک بخش، موجب ایجاد بحران در بخش دیگر نشود و منابع انرژی بر اساس اولویت‌های اقتصادی و امنیتی کشور تخصیص پیدا کنند.
۴. انتشار گزارش هفتگی عملکرد و پیشرفت بازسازی؛یکی از الزامات حکمرانی موثر در شرایط پساجنگ، شفافیت و پاسخگویی است.
وزارت نفت می‌تواند با انتشار گزارش‌های هفتگی، وضعیت پیشرفت پروژه‌های بازسازی، ظرفیت‌های احیاشده، میزان تولید، عملکرد صادراتی و مشکلات اصلی صنعت را به اطلاع دولت و همچنین افکار عمومی برساند.
این گزارش‌ها علاوه بر ایجاد امکان نظارت، می‌توانند اعتماد فعالان اقتصادی، سرمایه‌گذاران و بخش خصوصی را نیز تقویت کنند.
واقعیت این است که در دوره پساجنگ، سرعت بازسازی اقتصاد ایران به میزان زیادی به عملکرد صنعت نفت و گاز وابسته خواهد بود. اما افزایش تولید به‌تنهایی نمی‌تواند تضمین‌کننده بازگشت ثبات اقتصادی باشد.
تولید زمانی به قدرت اقتصادی تبدیل می‌شود که امکان پالایش، انتقال، فروش، وصول مطالبات و بازگشت منابع مالی آن فراهم باشد. همچنین منابع گازی زمانی ارزش واقعی خود را نشان می‌دهند که بتوانند هم‌زمان به تامین برق، استمرار تولید صنعتی، صادرات و کاهش هزینه‌های اقتصادی کشور کمک کنند.
بنابراین، ماموریت وزارت نفت در این دوره باید فراتر از اداره شرکت‌ها و اجرای پروژه‌های جاری تعریف شود.
وزارت نفت باید به یکی از مراکز اصلی فرماندهی اقتصادی کشور در حوزه انرژی تبدیل شود؛ مرکزی که بتواند میان تولید، تجارت، منابع مالی، مصرف و بازسازی زیرساخت‌ها ارتباط برقرار کند و برای هر تصمیم، مسئول مشخص و شاخص قابل اندازه‌گیری داشته باشد.
پس از جنگ، ایران بیش از هر زمان دیگری به مدیریتی نیاز دارد که نفت و گاز را نه به‌عنوان دو بخش مستقل صنعتی، بلکه به‌عنوان موتور محرک بازسازی و احیای اقتصاد ملی اداره کند.
در چنین شرایطی، شاید مهم‌ترین تصمیم راهبردی وزیر نفت، پیش از آغاز پروژه‌های بزرگ جدید، ایجاد یک نظام یکپارچه برای دیدن، سنجیدن و مدیریت کل اقتصاد انرژی کشور باشد.