بازار بورس همیشه در مسیر صعودی حرکت نمی‌کند. گاهی قیمت سهام برای مدت طولانی در محدوده مشخصی نوسان می‌کند و گاهی نیز فشار فروش باعث افت ارزش دارایی‌ها می‌شود. در چنین شرایطی، انتخاب ابزار سرمایه‌گذاری اهمیت بیشتری پیدا می‌کند؛ به‌ویژه زمانی که پای صندوق‌های اهرمی در میان باشد. صندوق‌هایی که در بازار صعودی امکان کسب بازدهی بالاتر را فراهم می‌کنند، اما در بازارهای رنج و نزولی ممکن است رفتار متفاوتی نسبت به صندوق‌های سهامی معمولی داشته باشند.
برای درک بهتر عملکرد صندوق اهرمی، باید بدانیم اهرم مالی چگونه کار می‌کند، چرا نوسانات بازار می‌توانند اثر بیشتری بر بازده این صندوق‌ها داشته باشند و سرمایه‌گذار در سناریوهای مختلف چه میزان سود یا زیانی را تجربه می‌کند. در ادامه، این موضوع را با مثال‌های عددی بررسی می‌کنیم.
صندوق اهرمی چیست و چگونه کار می‌کند؟
صندوق اهرمی نوعی صندوق سرمایه‌گذاری سهامی است که با استفاده از سازوکار اهرم مالی، امکان کسب بازدهی بیشتر از تغییرات ارزش سبد سرمایه‌گذاری را برای دارندگان واحدهای ممتاز فراهم می‌کند. البته این ویژگی دوطرفه است؛ یعنی همان سازوکاری که در بازار صعودی می‌تواند سود سرمایه‌گذار را افزایش دهد، در شرایط نزولی نیز ممکن است زیان بیشتری ایجاد کند. تفاوت اصلی صندوق اهرمی با صندوق سهامی معمولی، وجود دو نوع واحد سرمایه‌گذاری با ویژگی‌های متفاوت است:
-
واحدهای عادی: برای این واحدها محدوده مشخصی از بازده طبق امیدنامه صندوق تعیین می‌شود. سرمایه‌گذاران این واحدها ریسک کمتری نسبت به دارندگان واحدهای ممتاز می‌پذیرند و خریدوفروش آن‌ها معمولاً از طریق صدور و ابطال انجام می‌شود.
-
واحدهای ممتاز: بازده این واحدها به عملکرد دارایی‌های صندوق و سازوکار اهرم وابسته است. واحدهای ممتاز قابلیت معامله در بورس را دارند و ممکن است در شرایط مختلف بازار، سود یا زیان بیشتری نسبت به تغییرات ارزش کل دارایی‌های صندوق تجربه کنند.
عملکرد صندوق اهرمی در بازار رنج چگونه است؟
بازار رنج یا خنثی به شرایطی گفته می‌شود که قیمت سهام در یک محدوده مشخص بالا و پایین می‌رود، اما روند صعودی یا نزولی قدرتمندی شکل نمی‌گیرد. در این وضعیت، ممکن است شاخص بورس طی چند ماه تغییر محسوسی نداشته باشد، اما سهام مختلف نوسانات مثبت و منفی را تجربه کنند. برای دارندگان واحدهای ممتاز صندوق اهرمی، بازار رنج لزوماً به معنای حفظ ارزش سرمایه نیست. دلیل این موضوع، سازوکار تخصیص بازده میان واحدهای عادی و ممتاز است.
برای مثال، فرض کنید ارزش کل دارایی‌های یک صندوق اهرمی طی یک سال تقریباً ثابت باقی بماند. در همین دوره، بازده واحدهای عادی مطابق شرایط فرض‌شده صندوق محاسبه می‌شود. در نتیجه، اگر منابع صندوق بازده کافی برای پوشش این میزان نداشته باشند، بخشی از ارزش دارایی واحدهای ممتاز صرف تأمین بازده واحدهای عادی خواهد شد. بنابراین، حتی اگر ارزش کل دارایی‌های صندوق تغییر نکند، ارزش خالص دارایی واحدهای ممتاز ممکن است کاهش پیدا کند.
البته وضعیت تمام صندوق‌های اهرمی در بازار رنج یکسان نیست. ترکیب سهام موجود در پرتفوی، عملکرد مدیریت صندوق، نسبت منابع واحدهای عادی به ممتاز و میزان بازده تعیین‌شده برای واحدهای عادی از عواملی هستند که بر نتیجه نهایی اثر می‌گذارند.
مثال عددی؛ مقایسه سود و زیان صندوق اهرمی در سه وضعیت بازار
برای درک بهتر عملکرد صندوق اهرمی، یک صندوق فرضی با دارایی اولیه ۲۰۰ میلیون تومان را در نظر بگیرید. از این مبلغ، ۱۰۰ میلیون تومان متعلق به واحدهای عادی و ۱۰۰ میلیون تومان متعلق به واحدهای ممتاز است.
فرض می‌کنیم بازده واحدهای عادی طی یک سال ۳۰ درصد باشد؛ یعنی ارزش این واحدها در پایان دوره به ۱۳۰ میلیون تومان برسد. در این مثال، بازده واحدهای عادی در هر سه وضعیت ثابت در نظر گرفته شده و باقی‌مانده دارایی صندوق به واحدهای ممتاز تعلق می‌گیرد. برای ساده‌تر شدن محاسبات، کارمزدها، هزینه‌ها، تغییر تعداد واحدها و اختلاف قیمت معاملاتی با NAV را در نظر نمی‌گیریم.
سناریوی اول؛ بازار رنج با بازده صفر درصدی
فرض کنید بازار در وضعیت خنثی قرار بگیرد و ارزش کل دارایی‌های صندوق طی یک سال تغییری نکند. در این شرایط، ارزش صندوق همچنان ۲۰۰ میلیون تومان باقی می‌ماند. از این مبلغ، ۱۳۰ میلیون تومان به واحدهای عادی اختصاص پیدا می‌کند و ۷۰ میلیون تومان برای واحدهای ممتاز باقی می‌ماند. محاسبات این سناریو به شرح زیر است:
-
ارزش نهایی کل صندوق: ۲۰۰ میلیون تومان (بدون تغییر)
-
ارزش نهایی واحدهای عادی: ۱۰۰ × ۱٫۳۰ = ۱۳۰ میلیون تومان
-
ارزش نهایی واحدهای ممتاز: ۲۰۰ − ۱۳۰ = ۷۰ میلیون تومان
-
بازده واحدهای ممتاز: (۷۰ − ۱۰۰) ÷ ۱۰۰ × ۱۰۰ = ۳۰٪-
نتیجه: با وجود اینکه ارزش کل دارایی‌های صندوق تغییری نکرده، دارندگان واحدهای ممتاز ۳۰ درصد زیان کرده‌اند. این مثال نشان می‌دهد که حتی در بازار رنج نیز ممکن است ارزش واحدهای ممتاز صندوق اهرمی کاهش پیدا کند.
سناریوی دوم؛ بازار نزولی با افت ۱۰ درصدی
حالا فرض کنید بازار نزولی شود و ارزش کل دارایی‌های صندوق طی یک سال ۱۰ درصد کاهش پیدا کند. در این شرایط، ارزش صندوق از ۲۰۰ میلیون تومان به ۱۸۰ میلیون تومان می‌رسد. از این مبلغ، مطابق فرض اولیه، ۱۳۰ میلیون تومان به واحدهای عادی اختصاص پیدا می‌کند و تنها ۵۰ میلیون تومان برای واحدهای ممتاز باقی می‌ماند. محاسبات این سناریو به شرح زیر است:
-
ارزش نهایی کل صندوق: ۲۰۰ × ۰٫۹۰ = ۱۸۰ میلیون تومان
-
ارزش نهایی واحدهای عادی: ۱۰۰ × ۱٫۳۰ = ۱۳۰ میلیون تومان
-
ارزش نهایی واحدهای ممتاز: ۱۸۰ − ۱۳۰ = ۵۰ میلیون تومان
-
بازده واحدهای ممتاز: (۵۰ − ۱۰۰) ÷ ۱۰۰ × ۱۰۰ = ۵۰٪-
نتیجه: درحالی‌که ارزش کل دارایی‌های صندوق تنها ۱۰ درصد کاهش یافته، دارندگان واحدهای ممتاز ۵۰ درصد زیان کرده‌اند. این مثال نشان می‌دهد که سازوکار اهرم در بازار نزولی می‌تواند شدت زیان واحدهای ممتاز را افزایش دهد.
سناریوی سوم؛ بازار صعودی با رشد ۴۰ درصدی
در سناریوی سوم، فرض کنید بازار صعودی شود و ارزش کل دارایی‌های صندوق طی یک سال ۴۰ درصد افزایش پیدا کند. در این شرایط، ارزش صندوق از ۲۰۰ میلیون تومان به ۲۸۰ میلیون تومان می‌رسد. از این مبلغ، مطابق فرض اولیه، ۱۳۰ میلیون تومان به واحدهای عادی اختصاص پیدا می‌کند و ۱۵۰ میلیون تومان برای واحدهای ممتاز باقی می‌ماند. محاسبات این سناریو به شرح زیر است:
-
ارزش نهایی کل صندوق: ۲۰۰ × ۱٫۴۰ = ۲۸۰ میلیون تومان
-
ارزش نهایی واحدهای عادی: ۱۰۰ × ۱٫۳۰ = ۱۳۰ میلیون تومان
-
ارزش نهایی واحدهای ممتاز: ۲۸۰ − ۱۳۰ = ۱۵۰ میلیون تومان
-
بازده واحدهای ممتاز: (۱۵۰ − ۱۰۰) ÷ ۱۰۰ × ۱۰۰ = ۵۰٪+
نتیجه: درحالی‌که ارزش کل دارایی‌های صندوق ۴۰ درصد افزایش یافته، دارندگان واحدهای ممتاز ۵۰ درصد سود کرده‌اند. این مثال نشان می‌دهد که در بازار صعودی، رشد کافی دارایی‌های صندوق می‌تواند بازده واحدهای ممتاز را از بازده کل صندوق بیشتر کند.
مقایسه نتایج سه سناریو
مقایسه نتایج سه سناریو |
|||
وضعیت بازار |
بازده کل صندوق |
بازده واحدهای عادی |
بازده واحدهای ممتاز |
بازار رنج |
۰٪ |
۳۰٪+ |
۳۰٪- |
بازار نزولی |
۱۰٪- |
۳۰٪+ |
۵۰٪- |
بازار صعودی |
۴۰٪+ |
۳۰٪+ |
۵۰٪+ |