تشدید ریسک‌های ژئوپلیتیک در سطح بین‌المللی طی سال‌های اخیر، نوسانات کم‌سابقه‌ای را بر بازارهای جهانی کالا (کامودیتی‌ها) تحمیل کرده است. این تکانه‌های قیمتی، در کنار متغیرهای اقتصاد کلان بین‌المللی، به‌ویژه جهت‌گیری‌های انقباضی بانک‌های مرکزی و تغییرات نرخ بهره در اقتصادهای توسعه‌یافته، محیطی پرریسک برای قیمت‌گذاری دارایی‌های پایه ایجاد کرده است. بازتاب این تلاطم‌ها، همراه با نوسانات نرخ ارز در داخل کشور، سازوکار قیمت‌گذاری در بازار فیزیکی و بازارهای مالی بورس کالای ایران را تحت تأثیر قرار داده و دوره‌ای تازه از بازآرایی جریان نقدینگی را رقم زده است.
اگر تا پیش از این، دامنه نوسانات سنگین روزانه عمدتاً به فلزات گرانبها نظیر طلا و نقره محدود می‌شد، در یکی دو سال اخیر شاهد سرایت جهش‌های قیمتی به سایر کامودیتی‌ها از جمله مس، سرب، روی و مشتقات نفتی بوده‌ایم. این تحولات، اهمیت مدیریت ریسک و دسترسی به ابزارهای متنوع سرمایه‌گذاری را افزایش داده است. در چنین شرایطی، بازارهای مالی مبتنی بر کالا می‌توانند با فراهم کردن امکان سرمایه‌گذاری شفاف‌تر، نقش مؤثری در سامان‌دهی جریان نقدینگی ایفا کنند.
بورس کالای ایران با درک این موقعیت و تغییر رویکرد از تمرکز صرف بر بازار فیزیکی به سمت تعمیق ابزارهای مالی و مشتقه، گام‌های مؤثری برداشته است. راه‌اندازی بیش از ۱۳ دارایی پایه جدید و توسعه ابزارهای بهادارسازی کالا، نظیر گواهی‌های سپرده کالایی روی فلزات و محصولات پتروشیمی، بستری شفاف برای مدیریت ریسک نوسانات فراهم آورده و استقبال فزاینده سرمایه‌گذاران را به همراه داشته است. توسعه این ابزارها همچنین می‌تواند به کشف قیمت کارآمدتر و افزایش شفافیت معاملات کمک کند.
آمارها گواه این تحول ساختاری هستند؛ مسیری که از اوراق زعفران آغاز شد و با گواهی شمش طلا به اوج رسید. امروز حجم معاملات شمش طلا از روزانه ۲ تا ۳ کیلوگرم به ارقامی در حدود ۳۰۰ کیلوگرم رسیده است. هم‌زمان، ارزش معاملات روزانه گواهی‌های سپرده کالایی از سطوح ۵۰۰ تا ۶۰۰ میلیارد تومان به بیش از ۶ تا ۷ هزار میلیارد تومان افزایش یافته و ارزش بازار صندوق‌های کالایی نیز با عبور از محدوده ۴۰ هزار میلیارد تومان، پویایی این بازار مالی را نشان می‌دهد.
گسترش ابزارهای مالی کالامحور می‌تواند به افزایش عمق معاملات، توزیع بهتر ریسک و فراهم شدن مسیرهای متنوع‌تر برای حضور سرمایه‌گذاران حقیقی و نهادی منجر شود. همچنین، امکان سرمایه‌گذاری غیرمستقیم در دارایی‌هایی مانند طلا و سایر کالاها، نیاز به نگهداری فیزیکی دارایی را کاهش می‌دهد. تداوم این روند به تقویت زیرساخت‌های معاملاتی، ارتقای سواد مالی سرمایه‌گذاران و توسعه سازوکارهای مدیریت ریسک وابسته است.
با توجه به احتمال تداوم نااطمینانی‌های ژئوپلیتیک و نوسانات جهانی در افق یکی دو سال آینده، مأموریت اصلی بورس کالا همچنان توسعه «ابزارسازی نوین» خواهد بود. تنوع‌بخشی به ابزارهای مشتقه، طراحی صندوق‌های کالایی با سازوکارهای جدید و پیوند این ابزارها با تأمین مالی زنجیره تولید، می‌تواند نقدینگی سرگردان را به سمت سرمایه‌گذاری شفاف‌تر و تأمین مالی بخش واقعی اقتصاد هدایت کند.
در این مسیر، توسعه ابزارهایی که امکان پوشش ریسک نوسانات قیمت مواد اولیه را برای بنگاه‌ها فراهم می‌کنند، به مدیریت بهتر هزینه‌ها و افزایش قابلیت پیش‌بینی فعالیت‌های اقتصادی کمک خواهد کرد. در نهایت، تقویت پیوند میان بازارهای مالی و بخش واقعی اقتصاد می‌تواند جایگاه بورس کالا را در تجهیز منابع، مدیریت ریسک و پشتیبانی از رشد تولید کشور ارتقا دهد.
رحمان آراسته - مدیر بازار مشتقه بورس کالای ایران
هفته‌نامه اطلاعات بورس ۶۴۹