پایان سلطه بانک‌ها، عصر نوین تأمین مالی از بازار سرمایه

به گزارش صدای بورس، بر پایه تازه‌ترین برآوردها، در حال حاضر ارزش بازار خدمات مالی جهان (شامل فعالیت‌های بانکی، سرمایه‌گذاری، بیمه و...) از مرز ۳۶ تریلیون دلار گذشته است که بخشی از این رقم مربوط به تأمین مالی کسب‌وکارها از طریق بازار سرمایه است. پیش‌بینی می‌شود که تا سال ۲۰۲۸ این رقم با نرخ رشد ترکیبی سالانه ۷.۶ درصد به حدود ۴۴.۹ تریلیون دلار افزایش پیدا کند.

در سال‌های اخیر، این بخش با تغییرات قابل توجه و حرکت به سمت بانکداری دیجیتال و فین‌تک‌ها و افزایش نقش نهادهای مالی غیربانکی مواجه بوده است. در حال حاضر، ارزش جهانی دارایی‌های تحت مدیریت این بخش حدود ۱۲۰ تریلیون دلار ارزیابی می‌شود. پیش‌بینی می‌شود که در آینده نزدیک، ارزش دارایی‌های نهادهای مالی غیربانکی از بانک‌های سنتی پیشی بگیرد و آنها نقش اصلی را در تأمین مالی جهانی ایفا کنند.

خدمات مالی به مجموعه گسترده‌ای از فعالیت‌ها و خدماتی گفته می‌شود که به مدیریت پول، سرمایه‌گذاری و امور مالی افراد و کسب‌وکارها کمک می‌کنند. به طور کلی، این خدمات شامل خدمات بانکی، خدمات بیمه‌ای، خدمات سرمایه‌گذاری، خدمات اعتباری، مدیریت ریسک و مشاوره مالی، خدمات مالیاتی و فین‌تک است. تأمین مالی کسب‌وکارها و شرکت‌ها (تأمین منابع مالی لازم برای شروع، ادامه یا توسعه فعالیت) نیز یکی از بخش‌های مهم خدمات مالی به شمار می‌رود. این نوع خدمات مالی شامل تأمین مالی از طریق بدهی (بانکی)، تأمین مالی از طریق بازار سرمایه (عرضه اولیه، انتشار سهام جدید، جذب سرمایه‌گذار)، روش‌های نوین تأمین مالی (کرادفاندینگ، تأمین مالی پروژه، فین‌تک‌های وام‌دهی) و خدمات مشاوره تأمین مالی است.

در این نوشتار، ضمن بررسی بازار خدمات مالی جهان، تأمین مالی غیربانکی شرکت‌ها مورد توجه قرار گرفته است.

پایان عصر بانک‌ها

رونق تأمین مالی غیربانکی تحت تاثیر دو عامل، از ابتدای هزاره سوم آغاز شد. نخست، عقب‌نشینی بانک‌ها از بازار تأمین مالی بود که پس از بحران مالی سال ۲۰۰۸ شدت گرفت. تحت تاثیر پیامدهای این بحران، بانک‌ها دارایی‌های پرخطر را کنار گذاشتند و جایگاه تأمین‌کننده اصلی منابع مالی کسب‌وکارها را واگذار کردند. عامل دوم، تمایل سرمایه‌گذاران به کسب بازدهی بیشتر بود که به تبادل نقدینگی با بازدهی بیشتر منجر شد. آمارها نشان می‌دهند که سهم وام‌دهی بانک‌ها به کسب‌وکارهای کوچک و متوسط از سال ۲۰۱۰ از حدود ۳۰ درصد به ۲۰ درصد کاهش یافت و این روند همچنان ادامه دارد. همگام با این روند، تأمین مالی غیربانکی توسعه یافت و امروز این متد تأمین مالی (با روش‌های مختلف) بیش از پیش مورد توجه قرار گرفته است.

تأمین مالی غیربانکی

تأمین مالی غیربانکی به روش‌ها و منابعی گفته می‌شود که بدون استفاده از وام یا تسهیلات مستقیم بانکی، سرمایه مورد نیاز کسب وکارها، شرکت‌ها یا افراد را فراهم می‌کند. به بیان ساده‌تر، تأمین مالی غیربانکی به فرآیندی اشاره دارد که در آن، بخش خصوصی تأمین مالی بخش خصوصی و گاه دولتی را به عهده می‌گیرد. به دلیل مزیت‌های متعدد، این نوع تأمین مالی در سال‌های اخیر بسیار رایج شده و معمولاً انعطاف‌پذیری بیشتری نسبت به روش بانکی دارد. مهمترین اشکال تأمین مالی غیربانکی به شرح زیر است:

تأمین مالی از بازار سرمایه: شامل انتشار سهام (عرضه اولیه، افزایش سرمایه)، انتشار اوراق بدهی (اوراق مشارکت، صکوک، اجاره، مرابحه)، صندوق‌های سرمایه‌گذاری (درآمد ثابت، خصوصی، جسورانه، پروژه).

تأمین مالی از سرمایه‌گذاران خصوصی: شامل سرمایه‌گذاران خطرپذیر، سرمایه‌گذاران فرشته، صندوق سرمایه‌گذاری خصوصی.

تأمین مالی جمعی: شامل مدل‌های مبتنی بر بدهی، سهام و...، پلتفرم‌های تأمین مالی جمعی برای استارتاپ‌ها و کسب‌وکارهای کوچک.

لیزینگ و اجاره به شرط تملیک: شامل تأمین مالی جهت خرید تجهیزات، ماشین‌آلات، خودرو و...

تأمین مالی پروژه: شامل جذب سرمایه برای پروژه‌های بزرگ با اتکا به جریان‌های نقدی آینده پروژه.

ابزارهای نوین فین‌تک: شامل وام‌دهی همتا به همتا، وام‌دهی مبتنی بر فاکتور، پلتفرم‌های اعتبارسنجی.

اعتبار خصوصی

وقتی از وام، اعتبار یا منابع مالی سخن به میان می‌آید، به طور طبیعی مراجعه به بانک و ثبت درخواست در ذهن بسیاری از مردم شکل می‌گیرد. معمولا دریافت وام یا اعتبار از بانک‌ها مدتی به طول می‌انجامد و شرایط آن غیرقابل انعطاف و قطعی است. اما اعتبارات خصوصی متفاوت هستند. به زبان ساده، اعتبار خصوصی عبارت است از انواع مختلف وام‌هایی که به صورت خصوصی بین یک وام‌گیرنده و یک وام‌دهنده غیربانکی مورد مذاکره و توافق قرار می‌گیرد. برخلاف سیستم بانکی، اعتبار خصوصی این امکان را به وام‌گیرندگان می‌دهد تا با جزییات مالی‌سازی سفارشی‌شده به سرمایه مورد نیاز دسترسی پیدا کنند. این ویژگی، انعطاف‌پذیری و سرعت بیشتری به فرآیند وام‌دهی می‌دهد. اعتبار خصوصی را می‌توان در ترازنامه بانک‌ها، شرکت‌های بیمه، شرکت‌های مدیریت دارایی، صندوق‌های بازنشستگی و بسیاری دیگر از فعالان بازار سرمایه مشاهده کرد. از نظر تاریخی، سرمایه‌گذاران نهادی که برای بازدهی بالاتر و همبستگی کمتر با سهام و اوراق بدهی (بدون آنکه لزوما ریسک اعتباری بیشتری بپذیرند) در اعتبار خصوصی سرمایه‌گذاری کرده‌اند. ارزش بازار اعتبار خصوصی بیش از ۴۰ تریلیون دلار برآورد می‌شود که بخش عمده آن در طبقه سرمایه‌گذاری قرار می‌گیرد. از آنجا که اعتبار خصوصی ذاتاً خصوصی است، سرمایه‌گذاری‌های مرتبط با آن به دلیل سفارشی‌سازی نهفته در این نوع وام‌ها، معمولا بازدهی بیشتری نسبت به وام‌های عمومی (بانکی) دارند. از سویی، اعتبار خصوصی طیف گسترده‌ای از انواع وام‌دهی را شامل می‌شود که از وام‌دهی مستقیم به شرکت‌ها تا تأمین مالی مبتنی بر دارایی (ABF) را در بر می‌گیرد.

اعتبار خصوصی که به آن بدهی خصوصی نیز گفته می‌شود، نوعی استقراض است که در آن وام‌دهنده، یک بانک سنتی نیست و وام نیز در بازارهای عمومی (مثل بورس) معامله نمی‌شود.

ویژگی‌های کلیدی اعتباردهی خصوصی در سال ۲۰۲۶ را به شرح زیر است:

طرفین قرارداد: معمولاً شامل شرکت‌های کوچک و متوسطی است که به دلیل پیچیدگی مدل کسب‌وکار یا ریسک بالاتر، نمی‌توانند از بانک‌ها وام بگیرند. وام‌دهندگان نیز معمولاً صندوق‌های سرمایه‌گذاری مستقیم یا شرکت‌های مدیریت دارایی هستند.

مزایا برای وام‌گیرنده: سرعت بالاتر در پرداخت وام، انعطاف‌پذیری بیشتر در شرایط بازپرداخت و امکان دریافت مبالغی که بانک‌های سنتی به دلیل قوانین سخت‌گیرانه از پرداخت آنها معذورند.

مزایا برای سرمایه‌گذار: بازدهی (سود) بالاتر نسبت به اوراق بدهی دولتی یا سپرده‌های بانکی، به دلیل پذیرش ریسک بیشتر و نقدشوندگی پایین‌تر.

روش محبوب

امروزه، اعتبار خصوصی به عنوان روشی قدرتمند برای دسترسی به سرمایه (بدون نیاز به ورود به بازارهای بدهی عمومی) محبوبیت زیادی پیدا کرده است. این روش، هم سرمایه‌گذاران و هم وام‌گیرندگان را به خود جذب کرده است. وام‌گیرندگان می‌توانند با شرایطی منعطف و سفارشی‌شده و سرعت بیشتر به سرمایه مورد نیاز دسترسی پیدا کنند. در همین حال، این وام‌های خصوصی برای سرمایه‌گذاران نیز جذاب هستند، چرا که می‌توانند تنوع بیشتری در پرتفوی ایجاد کنند و بازدهی بالاتری نسبت به بازارهای بدهی عمومی ارائه دهند.

گرچه اعتبار خصوصی، موضوع جدیدی نیست اما در سال‌های اخیر به سرعت محبوبیت پیدا کرده و سرمایه‌های زیادی را جذب کرده است. امروزه شرکت‌های بزرگ به طور فزاینده‌ای به بازار اعتبار خصوصی روی آورده‌اند تا از انعطاف‌پذیری بیشتر در ساختار وام‌ها و اعتبارات یا راه‌حل‌های مالی سفارشی‌شده برای تأمین نیازهای سرمایه‌ای بلندمدت خود بهره‌مند شوند. آمارها نشان می‌دهند که طی دهه گذشته، دارایی‌ها در بازارهای خصوصی تقریبا سه برابر شده است و انتظار می‌رود این روند صعودی همچنان ادامه داشته باشد. بر پایه تازه‌ترین برآوردها، بازار قابل دسترس بالقوه برای اعتبار خصوصی بین ۳۰ تا ۴۰ تریلیون دلار است.

مزیت‌ها و ریسک‌ها برای سرمایه‌گذاران

سرمایه‌گذاری در حوزه اعتبار خصوصی دارای مزیت‌ها و ریسک‌های خاصی است که در جدول زیر به آنها اشاره شده است.

آمارها چه می‌گویند؟

ارائه آمار واحدی برای ارزش کل بازار تأمین مالی شرکت‌ها در جهان در سال ۲۰۲۵ که به‌طور جامع شامل همه انواع تأمین مالی (بدهی، انتشار سهام، سرمایه‌گذاری خصوصی و…‌) باشد، دشوار است چرا که نهادهای مختلف، تعریف و دامنه متفاوتی دارند و اغلب آمارها فقط زیرمجموعه‌های خاصی همچون بازار خدمات مالی، بدهی یا ادغام و تملیک (M&A) را مورد توجه قرار می‌دهند. با این حال، می‌توان داده‌های بازار خدمات مالی جهان را به شکل زیر دسته‌بندی کرد:

- بازار خدمات مالی جهان

ارزش بازار خدمات مالی جهان در سال ۲۰۲۵ (شامل بخش بزرگی از تأمین مالی شرکت‌ها) به حدود ۳۶.۱۳ تریلیون دلار رسید. این رقم شامل زیرشاخه‌های مختلف خدمات مالی (بانکداری، سرمایه‌گذاری، بیمه و...) است که بخش زیادی از تأمین مالی شرکت‌ها را هم شامل می‌شود.

- تأمین مالی شرکت‌ها در قالب ادغام و تملیک

در سال ۲۰۲۵، ارزش جهانی معاملات ادغام و تملیک بسیار بالا بود. ارزش کل معاملات M&A در سال ۲۰۲۵ حدود ۴.۵ تریلیون دلار گزارش شده که دومین سال بزرگ تاریخ از نظر ارزش معامله به شمار می‌رود. این رقم نشان‌دهنده ارزش بخش مهمی از تأمین مالی شرکت‌هاست که از طریق خرید و ادغام منابع تحقق یافته است.

- بازار خدمات تخصصی

بازار خدمات تخصصی مالی شرکتی (همچون خدمات مشاوره) به‌مراتب کوچک‌تر از بازار کلی خدمات مالی است. ارزش بازار خدمات مالی شرکتی در سال ۲۰۲۵ حدود ۱۲.۷ میلیارد دلار بود که بخش کوچکی از کل تأمین مالی شرکت‌ها را نشان می‌دهد. این رقم مربوط به خدمات مشاوره و خدمات تخصصی مالی است، نه کل تأمین مالی واقعی شرکت‌ها.

- بازار بدهی شرکت‌ها

یکی از شاخص‌های مهم تأمین مالی شرکت‌ها، بازار اوراق قرضه شرکتی دنیاست. بر اساس آخرین آمارها، بازار جهانی بدهی شرکت‌ها در نیمه نخست سال ۲۰۲۵ حدود ۲۵.۳ تریلیون دلار بوده است. این رقم نشان‌دهنده بخش بزرگی از بدهی شرکت‌های مالی و غیرمالی در بازار سرمایه بدهی است.

- بازار انتشار سهام

بازار انتشار سهام (عرضه اولیه و افزایش سهام) نیز یکی از منابع مهم تأمین مالی شرکت‌هاست. بر اساس گزارش‌ها، سال گذشته در بازارهای جهانی حدود ۱۲۹۰ عرضه اولیه سهام انجام شد و شرکت‌ها بیش از ۱۷۰ میلیارد دلار از طریق عرضه اولیه سهام (IPO) سرمایه جذب کردند. این رقم نشان‌دهنده اندازه بازار تأمین مالی سهام در قالب عرضه اولیه شرکت‌هاست.

خدمات تأمین مالی برای وام‌گیرندگان

خدمات تأمین مالی جهانی برای وام‌گیرندگان شامل دامنه گسترده‌ای از مکانیسم‌های بین‌المللی، عمومی و خصوصی است که با هدف تسهیل جریان سرمایه برای پروژه‌ها، تجارت و نیازهای شرکتی طراحی شده‌اند. این نوع خدمات، از وام‌های توسعه‌ای کلان (که از سوی نهادهایی همچون بانک جهانی ارائه می شوند) تا اعتبار خصوصی تخصصی، وام‌های مبتنی بر دارایی و ابزارهای مدیریت ریسک را شامل می‌شود. در این میان، تأمین‌کنندگان سرمایه خصوصی به طور فزاینده‌ای جای خالی بانک‌های سنتی را پر می‌کنند.