به گزارش صدای بورس،تولید جهانی سیمان در سال ۲۰۲۴ حدود ۴.۱ میلیارد تن برآورد شده است که چین با سهم بیش از ۵۰ درصد، بیرقیبترین تولیدکننده جهان محسوب میشود. پس از چین، هند، ویتنام، ایالات متحده و ترکیه در رتبههای بعدی قرار دارند. ایران با سهم حدود ۱.۵ درصد از تولید جهانی، در جایگاه ششم جهان قرار گرفته است. با وجود ظرفیت بالای تولید، محدودیتهای صادراتی و مشکلات لجستیکی مانع بهرهبرداری کامل از این ظرفیت شدهاند.
موقعیت جغرافیایی و چالشهای صادراتی ایران
ایران از نظر موقعیت جغرافیایی در میان بزرگترین تولیدکنندگان و مصرفکنندگان سیمان جهان واقع شده است، اما بهدلیل ماهیت حجیم و کمارزش این کالا، شعاع اقتصادی صادرات آن حداکثر تا ۴۰۰ کیلومتر محدود میشود. در سالهای اخیر نیز کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس (GCC) با اعمال تعرفههای سنگین بر واردات سیمان از ایران، عملاً بازار منطقهای را از دسترس تولیدکنندگان داخلی خارج کردهاند. تحریمهای بینالمللی نیز باعث شده بسیاری از بنادر بینالمللی از پذیرش کشتیهای ایرانی خودداری کنند.
ظرفیت تولید و راندمان
بر اساس دادههای سال ۱۴۰۳، ظرفیت اسمی تولید سیمان ایران حدود ۸۹ میلیون تن و ظرفیت کلینکر نزدیک به ۸۶ میلیون تن است. با این حال، راندمان تولید در سالهای اخیر کاهش یافته و از حدود ۹۰ درصد در دهه ۱۳۹۰ به حدود ۷۰ تا ۸۰ درصد رسیده است. قطعی برق و گاز، فرسودگی تجهیزات و کاهش تقاضای داخلی از عوامل اصلی این افت راندمان هستند.
تولید کل سیمان کشور در سال ۱۴۰۳ حدود ۷۱ میلیون تن و تولید کلینکر نزدیک به ۷۳ میلیون تن بوده است. از این میزان، حدود ۶ میلیون تن به صادرات اختصاص یافته است. بازارهای صادراتی ایران عمدتاً کشورهای همسایهاند. افغانستان با سهم ۲۴ درصد از صادرات، روسیه با ۲۰ درصد وکویت با حدود ۱۶ درصد در صدر قرار دارند و کشورهای پاکستان، ترکمنستان و عمان در ردههای بعدی قرار میگیرند.
در صادرات کلینکر، عراق با سهم ۴۷ درصد بزرگترین مقصد است. با این حال، ارزش صادرات کل سیمان و کلینکر ایران تنها حدود ۵۰۰ میلیون دلار در سال برآورد میشود، یعنی بهطور متوسط ۴۰ دلار به ازای هر تن، که نشانگر ارزش افزوده پایین و هزینه بالای حمل است.
چالشهای لجستیکی
یکی از مشکلات مزمن صنعت سیمان، افزایش مداوم هزینه حملونقل است. میانگین هزینه حمل هر تن سیمان از حدود ۱ میلیون ریال در سال ۱۳۹۲ به بیش از ۱۴ میلیون ریال در سال ۱۴۰۳ رسیده است. این در حالی است که قیمت سیمان در همین دوره رشد بسیار کندتری داشته است. نسبت هزینه حمل به نرخ فروش در برخی سالها به بیش از ۲۵ درصد رسیده، که سودآوری شرکتها را به شدت تحت فشار قرار داده است. کاهش تعداد ناوگان حمل فلهای (بونکر) و کامیونهای کفی نیز باعث شده بخشی از ظرفیت تولید بدون مشتری باقی بماند. طبق آمار، تعداد دستگاههای فعال حمل فله از حدود ۷۰۰ دستگاه در سال ۱۳۹۲ به کمتر از ۵۰۰ دستگاه در سال ۱۴۰۳ کاهش یافته است.
فرسودگی تجهیزات و عمر کارخانهها
بیش از نیمی از کارخانههای سیمان کشور عمر بالای ۲۵ سال دارند. تنها حدود ۲۰ درصد از واحدها کمتر از ۱۵ سال عمر دارند و از فناوریهای جدید استفاده میکنند. این فرسودگی، بهرهوری انرژی را پایین آورده و هزینه تولید را بالا برده است. در شرایطی که مصرف انرژی در هر تن کلینکر در جهان حدود ۸۰ کیلووات ساعت است، این رقم در ایران بیش از ۱۱۰ کیلووات ساعت گزارش شده است.
روند مصرف داخلی و ارتباط با ساختوساز
مصرف سیمان در ایران ارتباط مستقیمی با بخش ساختمان دارد. بر اساس آمار صدور پروانههای ساختمانی، از سال ۱۳۹۷ تا ۱۴۰۱ روند ساختوساز در کشور نزولی بوده و تنها در سال ۱۴۰۲ اندکی بهبود یافته است. در سال ۱۴۰۳ نیز با وجود افزایش نسبی پروانههای ساختمانی، سطح مصرف سرانه سیمان ایران هنوز پایینتر از میانگین دهه ۱۳۹۰ است. این نشان میدهد که بازار داخلی سیمان هنوز از رکود ساختوساز خارج نشده است.
قیمتگذاری و روند تورم سیمان
نرخ فروش سیمان در ایران بهرغم تورم عمومی بالا، تا سال ۱۴۰۰ رشد محدودی داشت. اما پس از آزادسازی نسبی قیمتها در بورس کالا، قیمت داخلی رشد کرد. با این وجود، در مقایسه با قیمت جهانی، سیمان ایران همچنان ارزان است. تورم نقطهای سیمان در سال ۱۴۰۴ به ۱۷۶ درصد رسید که عمدتاً ناشی از جهش نرخ انرژی، حملونقل و هزینههای دستمزد بود. این افزایش قیمت در کوتاهمدت سود شرکتها را بالا برد، اما در بلندمدت میتواند موجب کاهش تقاضای داخلی شود.
موجودی انبارها و فشار عرضه
بررسی آمار شرکتها نشان میدهد موجودی کلینکر و سیمان در سال ۱۴۰۴ افزایش یافته است. افزایش ۱۸۷ هزار تنی موجودی کلینکر در برخی شرکتها نشانهای از کاهش فروش و اشباع نسبی بازار داخلی است. نسبت موجودی سیمان به ظرفیت تولید نیز در برخی واحدها تا ۶۰ درصد رسیده، که در صورت تداوم میتواند زمینهساز کاهش قیمتها در کوتاهمدت شود. بر اساس نقشه طرحهای توسعهای، پروژههایی در استانهای فارس، خراسان جنوبی، خوزستان و کردستان در حال اجرا هستند. با بهرهبرداری از این طرحها تا سال ۱۴۰۶ ظرفیت تولید کل کشور میتواند به حدود ۹۵ میلیون تن برسد. با این حال، با توجه به روند کند رشد مصرف داخلی، احتمالاً بخش عمدهای از این افزایش ظرفیت صرف صادرات خواهد شد.
چالشهای زیستمحیطی و چشم انداز ۱۴۰۵
صنعت سیمان از منظر زیستمحیطی یکی از آلایندهترین صنایع محسوب میشود و سهم قابلتوجهی در انتشار گازهای گلخانهای دارد. با توجه به اهداف کاهش انتشار CO₂ در چارچوب توافقنامه پاریس، ایران ناگزیر به نوسازی واحدهای قدیمی و استفاده از سوختهای پاکتر است. در غیر این صورت، در آینده با محدودیتهای صادراتی جدید از سوی بازارهای بینالمللی مواجه خواهد شد.
انتظار میرود در سال ۱۴۰۵ با فرض ثبات نسبی در نرخ ارز و بهبود دسترسی به انرژی، صنعت سیمان ایران بتواند حدود ۷۵ میلیون تن تولید کند و سود خالص شرکتهای بورسی نسبت به سال ۱۴۰۳ بین ۲۰ تا ۳۰ درصد رشد داشته باشد. اما چنانچه نرخ انرژی دوباره افزایش یابد یا صادرات بهدلیل تنشهای منطقهای محدود شود، ممکن است سودآوری این صنعت با کاهش قابلتوجهی مواجه شود.
جمعبندی
صنعت سیمان ایران با وجود ظرفیت بالا و نیروی انسانی متخصص، درگیر چالشهای ساختاری متعددی است:
مازاد ظرفیت تولید در مقابل کاهش تقاضای داخلی،
افزایش شدید هزینههای حمل و انرژی،
محدودیتهای صادراتی ناشی از تحریمها و تعرفههای منطقهای،
و فرسودگی بخش قابل توجهی از ماشینآلات و تجهیزات.
در عین حال، آزادسازی قیمتها، گسترش معاملات در بورس کالا و رشد نرخ ارز فرصتهایی برای افزایش سودآوری فراهم کرده است. آینده صنعت سیمان ایران در گروی نوسازی فناوری، بهینهسازی انرژی و توسعه بازارهای صادراتی پایدار در آسیای مرکزی، روسیه و شرق آفریقا خواهد بود.
شماره ۶۲۴ هفته نامه اطلاعات بورس