پایین بودن سهام شناور در بازار سرمایه ایران را تقریباً میتوان یک پدیده ساختاری دانست که علتهای مشخصی دارد و اثرات مستقیم و غیرمستقیمی بر P/E سهم خواهد گذاشت.
اولین موردی که میتوان به آن اشاره کرد، ساختار مالکیت در شرکت است که به مالکیت دولتی یا شبهدولتی برخی شرکتها بازمیگردد. وقتی این گروه از نهادهای دولتی و شبه دولتی سهامدار عمده یک شرکت هستند، معمولا تمایلی به فروش سهام خود ندارند. در نتیجه، بخش عمدهای از سهام شرکت در اختیار این نهادها باقی میماند که عملا وارد معاملات سهام نمیشوند و معمولاً نزد این مالکان که صندوقها، نهادها یا هلدینگهای بزرگ هستند باقی میماند و بهصورت انحصاری نگهداری میشود. شاید مهمترین علت نگه داشتن سهام برای مالکیت متمرکز، حفظ کرسی هیأت مدیره و داشتن حق رای در تصمیمات شرکت و ریسکهای مدیریتی است.
موضوع بعدی که میتواند نقش حائز اهمیتی داشته باشد قوانین و مقرراتی است که برای فرآیند خصوصیسازیها در نظر گرفته شده مربوط میشود. زمانی که بخشی از سهام شرکت به نهادهای خاص واگذار شد و عرضه گستردهای به عموم مردم صورت نگرفت، همین موضوع به ظاهر ساده باعث شد شناوری شرکتهایی که سهامدار عمده دولتی یا شبهدولتی دارند پایینتر بماند. وقتی سهام عمده شرکت در اختیار او نباشد، امکان کنترل مدیریتی را از دست میدهد. بهویژه در شرکتهای سودساز یا شرکتهایی که محصولات یا خدمات استراتژیک ارائه میکنند، این موضوع باعث میشود عرضه سهام به حداقل برسد و سهم بهصورت مصنوعی با شناوری پایین نگه داشته شود تا سلطه و کنترل مالک از بین نرود.
مورد بعدی به قوانین و مقررات بازار سرمایه باز میگردد و حداقلهایی که بورس و فرابورس برای شناوری در نظر گرفتهاند، در عمل پایینتر از استانداردهای متعارف است. هرچند بهطور رسمی گفته میشود شناوری باید به ۲۵ درصد به بالا برسد، اما الزام حداقلی شناوری و نبود مشوقهای ناکافی عملاً باعث شد شاهد سهام شناور ۱۰ تا حداکثر ۲۵ درصدی باشیم. اگر این قوانین سختگیرانهتر و نظارت جدیتر باشد، میتوان انتظار داشت شناوری سهام افزایش پیدا کند.
نکته دیگر، نگاه سفتهبازانه بخشی از فعالان بازار است. وقتی عرضه سهام کمتر و شناوری پایین باشد، کنترل روی معاملات نماد، قیمت بازار بیشتر میشودو نوسانگیری افزایش پیدا میکند البته این مورد برای نمادهایی که ارزش بازار پایین تری دارند بیشتر اتفاق میافتد.
تأثیر پایین بودن سهام شناور بر P/E نیز قابل توجه است و باعث میشود P/E بهدستآمده تا حدی غیرواقعی باشد. وقتی شناوری پایین باشد، با حجم پول کم میتوان قیمت سهم را بهشدت بالا برد. در این شرایط، قیمت سهم بهطور غیرواقعی افزایش پیدا میکند و P/E نیز به همان نسبت بالا میرود، در حالی که این P/E بالا لزوماً بیانگر ارزندگی یا رشد واقعی سهم نیست.
شاید برخی معامله گران یا تحلیلگران بنیادی این وضعیت سهم را فرصت خرید تلقی کنند اما این وضعیت را بیشتر بیانگر نوسانات ارزی و نااطمینانی سیاسی باید دانست که یکی از موانع جدی در رشد پایدار است.
در یک جمعبندی کلی میتوان گفت زمانی که شناوری پایین باشد و بر P/E تاثیرگذارد، زمینه ساز مشکلات ساختاری مهمی خواهد شد مانند کاهش نقش بورس تأمین مالی و بستر را سفته بازار هموار خواهد کرد و نقش اصلی خود را در اقتصاد و حمایت از تولید از دست خواهد داد.،تاثیر بر ورود منابع جدید از طرف سرمایهگذاران داخلی و خارجی و عدم جذابیت سهم تاثیر میگذارد.حتی اگر سهم از سودآوری پایداری برخوردار باشد، اما شناوری پایینی داشته باشد، تحلیلگران و معاملهگران با احتیاط بیشتری به آن نگاه میکنند. در مقابل، زمانی که شناوری بالا و P/E در محدوده معقول باشد، سهم قابل اتکاتر است و میتوان با اطمینان بیشتری وارد آن شد.
میانگین تاریخی این نسبت در ایران حدود 5 است که بیانگر بنیانهای ضعیف اقتصادی در کشور است. در نهایت، سرمایهگذاران و معاملهگران بهتر است در هنگام ورود به یک سهم تنها به مقایسه P/E سهمها بسنده نکنند و در کنار آن به عوامل مهم دیگری مانند رفتار سهامداران عمده، حجم معاملات روزانه، ارزش بازار و عوامل مهم تحلیل بنیادی و درصد شناوری سهم را در نظر بگیرند.
-
حمید رضا محمد نبی - تحلیلگر بازار سرمایه
-
شماره ۶۲۱ هفته نامه اطلاعات بورس