سیاهچاله سود / آیا سرمایه‌گذاری در بازار سپرده بانکی جذاب می‌شود؟

بانک مرکزی اعلام کرده که نرخ سود علی‌الحساب سپرده‌های مدت‌دار بین ۱۰ تا ۱۸ درصد تعیین شده و همه بانک‌ها مکلف هستند که نرخ‌ها را رعایت کنند؛ تهدیدی که سال‌های سال است بانک مرکزی تلاش می‌کند از آن برای به خط کردن بانک‌ها در پرداخت نرخ سود استفاده کند.

نرخ سود بانکی همواره در ایران به صورت دستوری تعیین شده است. کمتر دوره‌ای را می‌توان به یاد آورد که بانک‌ها خود به صورت رسمی حق داشته باشند منابع مالی مردم را جذب کنند و در مقابل، سود دلخواه خود را در یک بازار رقابتی به سپرده‌گذار بپردازند. یعنی در واقع، برای دارایی خود که اگرچه شریکی خرد دارد، نقشه کشیده و سرمایه‌گذاری کنند و سودی که عایدشان می‌شود را به تأمین‌کننده منابع مالی خود پرداخت کنند.
همواره داستان نرخ سود بانکی، در فضای رسمی دخل و خرج بانک‌ها تراژدی‌ای بوده که شورای پول و اعتبار برای آنها سناریونویسی کرده است و آنها تنها بازیگران صحنه‌ای بوده‌اند که صحنه‌گردانی‌اش به دست افراد دیگری سپرده شده است.
شاید کمتر کسی از سیاست‌گذاران و تصمیم‌گیران برای نظام بانکی، بانک‌ها را یک بنگاه اقتصادی می‌داند که باید دخل و خرج آن تناسب داشته باشد و ورشکستگی برای آن متصور نباشد؛ اما متاسفانه مروری بر عملکرد نظام بانکی حداقل در ۴ دهه گذشته به خوبی نشان داده که نه بنگاهداری بانک‌ها، بنگاهداری است و نه تبعیت آنها از آنچه که بانک مرکزی و شورای پول و اعتبار برایشان تکلیف می‌کند، نقش‌آفرینی در نقش یک تابع و مرید. به همین دلیل است که همه چیز در نظام بانکی شتر، گاو، پلنگ می‌شود و نتیجه آن، پرداخت وام‌هایی با نرخ‌های سودی بالاتر از نرخ‌های مصوب بانکی است و ایجاد حساب‌هایی مجزا برای واریز سود بانکی به سپرده‌گذاران خارج از آنچه که به‌عنوان سقف سود مجاز
تعیین شده است.
اینگونه است که بررسی‌ها همواره نشان می‌دهـد تنها در برخی مقاطع زمانی‌اندک، بازار سپرده بانکی به‌عنوان یکی از بازارهای جذاب برای سرمایه‌گذاری شناخته شده و مردم به جای اینکه منابع مالی خود را به بانک‌ها بسپارند و سود خود را از آنها بستانند، به سمت بازارهای موازی و با تم دلالی و سوداگری می‌روند که عموما هم مردم عادی در آنها
ضرر می‌کنند.
در این میان بررسی‌ها نشان می‌دهـد ‌از ابتدای سال ۹۷ تاکنون، سهم سپرده‌های جاری از مجموع سپرده‌های بانکی به طور پیوسته در حال افزایش بوده و تقریبا دو برابر شده است؛ این موضوع به معنای آن است که افراد ترجیح می‌دهند دارایی خود را به جای آنکه در سپرده‌های مدت‌دار قرار دهند، در سپرده‌های جاری نگهداری کنند تا بتوانند از فرصت‌های سفته‌بازانه یا سرمایه‌گذاری که ایجاد می‌شود، بهره مند شوند و این درست نقطه‌ای است که نشان می‌دهـد سپرده‌گذاری در بانک‌ها جذاب نیست و سایر بازارهای موازی نقدشونده، بهتر از سپرده‌های بانکی می‌توانند سرمایه مردم را حفظ کرده و برای آنها سودآور باشند.
نکته حائز اهمیت تحلیلی است که برخی از کارشناسان دارند و بر مبنای آن، بر این باورند که نرخ‌های فعلی در محدوده ۲۰ درصدی برای نرخ سود جذابیت چندانی ندارد و به صراحت می‌توان گفت تغییرات مختصر نرخ سود یا نرخ بهره در شرایط فعلی، تهدید چندان مهمی برای بازارهای موازی و حتی بورس هم تلقی نمی‌شود.
البته در مقایسه‌ای میان بازیگران بازارهای موازی با نرخ سود بانکی نشان می‌دهـد که ریسک سرمایه‌گذاری در این بازارها به مراتب بالاتر از بازار سپرده بانکی است و به طور قطع، افرادی که وارد فضای سرمایه‌گذاری در بانک‌ها می‌شوند و سود به مراتب کمتری نسبت به ورود به خرید برخی سهام، دلار، طلا و حتی ارز کسب می‌کنند، ریسک کمتری را هم متحمل می‌شوند و اینجاست که بازار سپرده‌گذاری در بانک‌ها برای بسیاری از افرادی که از درجه ریسک‌پذیری کمتری برخوردارند، جذاب‌تر می‌شود.
نکته حائز اهمیت دیگر آن است که در شرایی که بازارها وارد رکود شده‌اند، در دولت سیزدهم هم زمزمه‌هایی مبنی بر افزایش سودهای بانکی دوباره شنیده می‌شود؛ هر چند که سال‌های متمادی است که بانک‌ها راه دور زدن مصوبات شورای پول و اعتبار را یاد گرفته‌اند و با تشکیل انواع صندوق‌های سرمایه‌گذاری تلاش کرده‌اند که کار پرداخت سود را در فضایی خارج از آنچه که شورای پول و اعتبار برای آنها تعیین کرده است، پیش برند.
در این میان، بانک مرکزی اعلام کرده که نرخ سود علی‌الحساب سپرده‌های مدت‌دار بین ۱۰ تا ۱۸ درصد تعیین شده و همه بانک‌ها مکلف هستند که نرخ‌ها را رعایت کنند؛ تهدیدی که سال‌های سال است بانک مرکزی تلاش می‌کند از آن برای به خط کردن بانک‌ها در پرداخت نرخ سود استفاده کند. اما به هر حال بانک‌ها نیز شیوه دور زدن تهدیدهای بانک مرکزی را به خوبی یاد گرفته‌اند و تلاش می‌کنند سپرده‌های کلانی که به هر حال ماندگاری‌شان برای بانک‌ها از درجه اهمیت بالایی برخوردار است، نرخ‌های سود جذاب‌تری ارائه دهند و حتی کوچ این منابع مالی را از سپرده بانکی به سمت صندوق‌های سرمایه‌گذاری خود در بورس هدایت کنند. اینجا است که کارشناسان اعلام می‌کنند مهاجرت پول از بانک به صندوق‌ها بسیار قابل توجه و چشمگیر بوده است و به هر حال خیلی هم نمی‌توان راه آنها را سد کرد. موضوع دیگری که در این وضعیت به خوبی مشهود است، جذابیت نرخ‌های سود وام‌های بانکی است که به هر حال نرخ آن بسیار کمتر از تورمی است که به اقتصاد ایران حاکم شده و هر ماه نیز با نوسانات کاهشی و افزایشی مواجه شده؛ اما روند کلی آن طی سال‌های اخیر رو به رشد بوده است. در واقع، مردم تلاش می‌کنند که وام با نرخ سود ۱۸ درصد را از بانک‌ها بگیرند و در مقابل، پول آن را در بازارهایی وارد می‌کنند که سودآوری بالاتر از ۱۸ درصد دارند و جذابیت آنها برای سرمایه‌گذاری بسیار بالا است؛ اما در مقابل به دلیل پایین بودن نرخ سود سپرده‌های بانکی، کمتر کسی رغبت می‌کند تا پول خود را به جای بردن به بازارهای سودآور، به سمت بازاری همچون بانک پیش ببرند و نرخ سود اندکی بگیرند که به مراتب بسیار پایین‌تر از تورم است.
اینجا است که نقطه شکست جذابیت برای ورود پول‌های در دست مردم به بانک‌ها برای سپرده‌گذاری شکسته می‌شود و شرایطی را به وجود می‌آورد که بازار سپرده بانکی همواره از تقاضای کمتری نسبت به سایر بازارهای موازی نقدشونده برخوردار باشد. نکته دیگری که کارشناسان به آن اشاره کرده و به‌عنوان یک راهکار برای افزایش جذابیت نرخ سپرده‌های بانکی از آن یاد می‌کنند، آن است که نرخ سود بانکی را حدود ۳ درصد بالاتر از نرخ تورم تعیین کنند که این اعداد با توجه به تورم بالای اقتصاد ایران رقمی بسیار بالا بوده و به طور قطع، بانک‌ها را در پرداخت آن مستاصل می‌کند، چراکه به هر حال هزینه سرمایه‌گذاری، شعب گسترده بانکی و بهره‌وری پایین در بانک‌های دولتی به طور قطع، پرداخت این چنین نرخی تقریبا غیرممکن می‌سازد؛ اما به هر حال ادامه روند کنونی هم باعث می‌شود که اگر فردی پول خود را در بانک سپرده بلندمدت یک‌ساله کند، آنگاه بعد از یک‌سال چند ده درصد از ارزش پول خود را از دست خواهد داد و ظرف این مدت، نه تنها سپرده‌گذاری بانکی برای آنها سودآور نبوده است، بلکه ارزش ذاتی پول آنها نیز کم می‌شود؛ اما همانطور که پیش‌تر هم اشاره شد، شاید تنها مزیت این نوع سرمایه‌گذاری ریسک پایین آن باشد. یاسر مرادی، کارشناس ارشد حقوق بانکی در گفت‌وگو با خبرنگار ما می‌گوید: با توجه به اینکه قانون عملیات بانکی بدون ربا به نوعی تعریف کرده که هر پولی که مردم نزد بانک‌ها سپرده‌گذاری می‌کنند در قالب عقد وکالت مکلف است که به‌عنوان وکیل سپرده‌گذار، نسبت به اعطای تسهیلات اقدام و در عین حال، کارمزد خود و حق‌الوکاله خود را بردارد و مابقی را به حساب سپرده‌گذاران واریز کند.
وی می‌افزاید: بر این مبنا چون یک رابطه سه جانبه بین بانک، سپرده‌گذار و تسهیلات‌گیرنده وجود دارد؛ بنابراین نرخ سود سپرده بانکی همواره تابعی از نرخ سود تسهیلات بانکی است. اگر این را بپذیریم که بانک نمی‌تواند بر خلاف اینکه خیلی وقت‌ها، نرخ سود تسهیلات پایین‌تر از نرخ سود سپرده بود و در عین حال با توجه به اینکه در تابستان سال ۹۹ یک رای وحدت رویه‌ای صادر و برای همه لازم‌الاتباع شد که در آن تاکید شد که نرخ سود تسهیلات بانکی بر مبنای ماده ۱۰ قانون مدنی و توافق فی‌مابین امکان‌پذیر نیست و مصوبات شورای پول و اعتبار تعیین نرخ سود تسهیلات بانکی آمره است، یعنی توافق بر خلاف آن امکان‌پذیر نخواهد بود.
مرادی ادامه می‌دهـد: بر این اساس، بانک‌ها نمی‌توانند با توافق فی‌مابین، نرخ سود بیشتری از مشتری بگیرند و وقتی این چنین می‌شود، ناچار هستند که نرخ سود سپرده نیز به تبع آن به صورت اتوماتیک بسیار پایین می‌آید و جذابیت خود را برای سپرده‌گذاران از دست می‌دهـد.
این کارشناس ارشد حقوق بانکی معتقد است نتیجه این است که در شرایطی که تورم ۴۰ درصدی داریم، نرخ سود تسهیلات بانکی ۱۸ درصد و به تبع آن، نرخ سود سپرده نیز بین ۱۰ تا ۱۵ درصد می‌شود؛ پس این رقم توجیه ندارد و تنها منافع آن دسته از افرادی تأمین می‌شود که می‌توانند تسهیلات بانکی دریافت کنند.
وی افزود: در این میان چون منابع تسهیلات بانکی محدود و تقاضا بالا است و نرخ سود بانکی پایین‌تر از تورم است، دسترسی به تسهیلات نوعی رانت ایجاد می‌کند و رانت دریافت تسهیلات به عده‌ای خاص می‌رسد؛ ضمن اینکه در مقابل با توجه به اینکه نرخ سود تسهیلات پایین است، نرخ سود سپرده پایین نگاه داشته می‌شود و در مقابل، جذابیتی هم برای سرمایه‌گذار در ورود به این بازار وجود نخواهد داشت؛ بنابراین ورود منابع مالی به بانک‌ها، خیلی کم شده و همانطور که مردم کمتر سپرده‌گذاری می‌کنند، رانت پرداخت تسهیلات هم بیشتر می‌شود.
مرادی معتقد است بانک‌ها در حال حاضر تلاش دارند که نرخ سود سپرده را برای سال جدید بالا ببرند و با توجه به اینکه در شرایط کنونی، نرخ سود بازار بین بانکی بالاتر از ۲۲ درصد بوده و بانک مرکزی تاکید دارد تا این نرخ به حدود ۲۰ درصد برسد، اما به دلیل اینکه قیمت تمام‌شده پول، برای بانک‌ها بیشتر از این نرخ است، نه در بازار بین‌بانکی و نه در نرخ سود اعطای تسهیلات به مردم عادی، اعطای نرخ تسهیلات ۱۸ درصدی برای بانک‌ها صرفه اقتصادی ندارد و به همین خاطر است که بانک‌ها با بلوکه‌کردن بخشی از تسهیلات بانکی و معادل نقدی ضمانت‌نامه در برخی بانک‌ها تلاش می‌کنند که نرخ تمام شده پول را برای خود
پایین آورند. وی افزود: هر چند نرخ تورم خیلی بالا است و نرخ تسعیر و قیمت‌گذاری در بانکدای اسلامی وجود ندارد و باید نرخ تعیینی از سوی شورای پول و اعتبار تابعی از نرخ بازار باشد، این نگرانی وجود دارد که با رشد نرخ سود سپرده و تسهیلات، بورس بریزد یا تورم ایجاد شود و از این باب به خاطر اینکه اقتصاد را کنترل کنند، همواره نرخ سود بانکی به‌عنوان یک ابزار نقش کنترلی اقتصاد را به جای ایفای نقش واقعی، عمل می‌کند.

سیاهچاله سود / آیا سرمایه‌گذاری در بازار سپرده بانکی جذاب می‌شود؟

  • محبوبه فکوری -روزنامه‌نگار
کد خبر 449281

برچسب‌ها

نظر شما

شما در حال پاسخ به نظر «» هستید.
2 + 16 =

نظرات

  • نظرات منتشر شده: 1
  • نظرات در صف انتشار: 0
  • نظرات غیرقابل انتشار: 0
  • حسین IR ۲۳:۱۸ - ۱۴۰۱/۰۱/۱۸
    0 0
    اگر برجام احیا شود.بهترین جای سرمایه گذاری بانک است.واگر برجام شکست بخورد.بدترین جای سرمایه‌گذاری بانک است